Ukbe b. Âmir: Rivayet Ettiği Hadisler ve İlmî Mirası

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Kimdir?
Okçuluk hadisi
Abdest ve diğer rivayetleri

Ukbe b. Âmir el-Cühenî (r.a.), Cüheyne kabilesinden olup hicretten sonra Medine’de Müslüman olan sahabîdir. Kaynaklarda elli beş civarında hadis rivayet ettiği belirtilir. Okçuluğun fazileti hakkındaki rivayetiyle ve Mısır valiliğiyle bilinir; ayrıca Kur’an okuyuculuğu, fıkıh ve ferâiz bilgisiyle öne çıkan bir sahabîdir.

Kimdir?

Ukbe, Cüheyne kabilesine mensuptur ve Medine’ye hicretten sonra Peygamber’in yanına gelmiştir. Genç yaşta Peygamber’e hizmet ettiği, devesini otlatma ve yolculuklarda ona refakat etme görevi üstlendiği anlatılır. Peygamber’le birlikte yaptığı bir yolculukta ona Kur’an’dan ayetler öğretilmesi, rivayetlerinde de görülen “Muavvizeteyn” (Felak ve Nâs) surelerinin fazileti bahsine yansımıştır. Bedir ve Uhud’a katılmadığı, ilk savaşının Uhud’dan sonraki olaylar olduğu söylenir; bu konuda kaynaklarda farklı kayıtlar vardır.

Ukbe’nin güzel sesle Kur’an okuduğu, Kur’an’ı mushafa yazdığı, fıkıh ve ferâiz alanında bilgili olduğu bilinir. Hz. Ömer’in Şam fetihleri sırasında müjdeyi Medine’ye ulaştıran ulak olarak görevlendirildiği rivayet edilir. Bu rivayetin ayrıntılarında kaynaklarda farklılıklar bulunur.

Okçuluk hadisi

Ukbe’nin en bilinen rivayeti, Müslim’de geçen okçuluk hadisidir. Peygamber minberde Enfâl Suresi’nin 60. ayetini (“Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın”) okuyup “Dikkat edin, kuvvet atıştır; dikkat edin, kuvvet atıştır; dikkat edin, kuvvet atıştır” buyurmuştur. Bu rivayet, okçuluğun yalnız savaş aleti değil, bir ibadet ve hazırlık olarak değerlendirilmesinin temel dayanağıdır. Aynı bağlamda “Ok atmayı öğrenip de sonra onu bırakan bizden değildir” hadisi de nakledilir; rivayetin yorumu şârihlerce yapılmıştır.

Osmanlı döneminde okçuluk geleneğinin Okmeydanı’nda yaşatılması ve ok atanların “gazi” sayılması bu hadislerden esinlenmiştir. Bu bağlam, Osmanlı kültürünün bu hadislere duyduğu ilgiyi gösterir. Hadisin ayrıntılı yorumu ve kuvvet kavramının geniş anlamı, tefsir ve hadis şerhlerinde ayrıca ele alınır.

Abdest ve diğer rivayetleri

Müslim’de Ukbe’den gelen bir diğer rivayet, abdest sonrası dua ile ilgilidir: “Kim güzelce abdest alır, sonra iki rekât namaz kılarsa, ona cennet vacip olur.” Ukbe, bu hadisi nakleden Hz. Ömer ile yaşadığı bir sohbetin ardından aktarmıştır. Ayrıca Kur’an’daki Felak ve Nâs surelerinin eşsiz fazileti hakkında Peygamber’in “Benzeri görülmemiş ayetler indirildi” buyurduğunu anlatır. Bu rivayet Müslim’de yer alır.

Ukbe’nin hadisleri arasında ayrıca zekât ve sadaka, hayvanların hakları, tarım ve ticaret adabı konularında kısa metinler vardır. Rivayetlerinin bir kısmı Sünen-i Erbaa’da yer alır ve fıkıh kitaplarında delil olarak kullanılır. Hadis ilminin gelişimi bakımından Ukbe, hem Medine hem Mısır hadis çevrelerini bağlayan bir halka olarak değerlendirilir.

Mısır valiliği ve vefatı

Muâviye döneminde hicrî 44-47 yılları arasında Mısır valiliği yapmış, ardından Mısır’da yaşamaya devam etmiştir. Bu dönemde şehirde kıraat ve fıkıh derslerini sürdürdüğü belirtilir. Hicrî 58 yılı civarında vefat ettiği ve Mısır’daki Mukattam eteklerine defnedildiği nakledilir; kesin tarih ve yer hakkında kaynaklarda küçük farklılıklar vardır.

Mısır hadis çevresinin oluşumunda Ukbe’nin payı büyüktür. Talebeleri arasında Ebû Ali Sümâme b. Şüfey, Abdurrahman b. Şumâse, Mişrah b. Hâ’ân ve Ebû Hayr Mersed gibi Mısırlı tabiîler vardır. Ayrıca bazı sahabîler de ondan ilim almıştır. Bu çevre, sonraki yüzyıllarda Mısır’ın büyük hadis merkezlerinden biri olmasına zemin hazırlamıştır.

Benzer sahabîlerle karşılaştırma

Ukbe’nin rivayet sayısı, Ebû Ümâme el-Bâhilî ile kıyaslandığında daha sınırlıdır, fakat konu çeşitliliği bakımından dikkat çekicidir. Amr b. Abese de Şam çevresinde etkili bir sahabî olarak onunla birlikte anılır. Hadislerin nasıl nakledildiğini anlamak için hadis ilminin tarihi ve sahabe tanımı yazıları incelenebilir. Mısır valisi olarak görev yapan bir başka isim için Muğîre b. Şu’be yazısı da, yöneticilik ve hadis rivayeti ilişkisine örnek sunar.

Kur’an kıraati ve ilmî kişiliği

Ukbe b. Âmir’in Kur’an’a hâkimiyeti, kaynaklarda özellikle vurgulanır. Mushafın yazılması döneminde Hz. Osman’ın görevlendirdiği heyet içinde olmasa da, yazılı bir mushafı bulunduğu, kıraat ilminde sözü dinlenen biri olduğu belirtilir. Mısır’da yetiştirdiği öğrenciler arasında Kur’an’ı tecvidle okuma geleneğinin yerleşmesine katkı sağladığı ifade edilir. Bu yönüyle onun ilmî mirası, hadis kadar kıraat ve fıkıh tarihinde de değerlendirilir.

Ferâiz yani miras hukuku konusundaki bilgisi de ayrıca anılır. Hz. Ömer döneminde miras ihtilaflarında görüşüne başvurulan kişilerden olduğu belirtilir. Bu tür görevler, onun yalnızca bir rivayet kaynağı değil, aynı zamanda danışılan bir fıkıh bilgini olduğunu gösterir. Mısır’daki valiliği sırasında yargı ve idare işlerinde de ilmini kullandığı anlatılır.

Şârihler, Ukbe’nin rivayetlerindeki ortak çizgiyi, pratik hayata yönelik kısa ve net ifadelerde görür. Okçuluk, abdest, iki rekât namaz ve Kur’an surelerinin fazileti gibi konular, günlük yaşamı doğrudan ilgilendiren başlıklardır. Bu nedenle rivayetleri, hem vaaz literatüründe hem de fıkıh kitaplarında sık sık yer alır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ukbe b. Âmir hangi kabileden gelir?

Cüheyne kabilesine mensuptur ve Medine’de Müslüman olmuştur.

Okçuluk hadisi nedir?

Peygamber’in Enfâl 60. ayeti okuyarak “Kuvvet atıştır” buyurduğunu bildiren, Müslim’de geçen rivayettir.

Kaç hadis rivayet etmiştir?

Kaynaklarda yaklaşık elli beş hadis rivayet ettiği belirtilir.

Mısır’daki rolü nedir?

Muâviye döneminde Mısır valiliği yapmış ve burada hadis ve kıraat öğretmiştir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 6 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ukbe b. Âmir" md.; Müslim, Sahîh (İmâre bölümü); Ebû Dâvûd, Sünen (Cihâd); İbn Hacer, el-İsâbe fî Temyîzi's-Sahâbe

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →