Ukbe b. Âmir (r.a.) Kimdir? Hayatı, İslam’a Girişi ve Vefatı

Ukbe b. Âmir el-Cühenî, Cüheyne kabilesinden gelen, Hz. Peygamber’in yanında hizmet eden, Kur’an’ı iyi bilen, okçuluk ve Muavvizeteyn hadisleriyle tanınan, Muâviye döneminde Mısır valiliği yapan sahabîdir. Hicri 58 civarında Mısır’da vefat etmiştir. Kur’an ve atış eğitimine verdiği önem, onu sahabe arasında ayrıca anılır kılmıştır.

Soyu ve Medine’ye Gelişi

Ukbe, Cüheyne kabilesinin Rabâ’ koluna mensuptur. Cüheyne, Medine ile Yenbu’ arasında yaşayan, Hz. Peygamber’in Medine’ye hicretinden sonra Müslüman olan bir kabileydi. Ukbe’nin Müslüman oluş tarihi kesin değildir; Hz. Peygamber’in Medine’ye hicretinden hemen sonra ya da Bedir sonrasında Medine’ye gelip kaldığı rivayet edilir. Başlangıçta koyun otlatıyordu; sonra Hz. Peygamber’in hizmetine girdi.

Ukbe’nin Müslüman oluşuna dair ayrıntılı bir anlatı bulunmaz; kaynaklar onu Medine’de Hz. Peygamber’in hizmetinde bulunan ve çok sayıda sefere eşlik eden bir sahabî olarak tanıtır. Davranışlarına dair örnekler için örnek davranışları yazısı ile birlikte okunabilir.

Hz. Peygamber’in Hizmetinde

Ukbe, seferlerde Hz. Peygamber’in katırının yularını tuttuğu, ona hizmet ettiği için “Resûlullah’ın bineğini sürenlerden” biri olarak anılır. Kaynaklarda şöyle bir olay geçer: Bir yolculukta Hz. Peygamber, Ukbe’ye “Bineğe bin” dedi, Ukbe saygısından bunu yapmak istemeyince Resûlullah ısrar edip bindirdi. Ardından ona Felak ve Nâs surelerini öğretti ve “Hiçbir sığınan, bunlar gibi sığınmamıştır” buyurdu (Ebû Dâvûd, Salât; Nesâî, İstiâze; hadis sahih kabul edilir). Bu hadis, Muavvizeteyn’in fazileti hakkındadır.

Bu olay, Hz. Peygamber’in sahabeye gösterdiği alçakgönüllülüğü ve onlara verdiği sevgiyi gösterir. Bir hizmetçiyi bineğe bindirmek, liderin tevazuunun ifadesi olarak anılır.

Okçuluk ve Kuvvet Hazırlama Hadisleri

Ukbe’nin en meşhur rivayeti, okçuluk ve atış eğitimi hakkındadır. Hz. Peygamber, Enfâl Suresi’nin 60. âyeti (“Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın”) üzerine minberde “Dikkat edin! Kuvvet atıştır” buyurdu (Müslim, İmâre 167). Ayrıca “Atışı öğrenip sonra bırakan bizden değildir” (Müslim, İmâre 169) ve “Allah bir ok sebebiyle üç kişiyi cennete koyar: yapanı, atanı ve ona yardım edeni” hadisleri de bu bağlamda geçer (Ebû Dâvûd, Cihâd; Tirmizî). Ukbe bu hadisleri hayatı boyunca uyguladı; yaşlandığında bile atış çalışmaktan geri kalmadı. Bu rivayet, tabakāt kaynaklarında yer alır.

Okçuluk bugün sembolik bir ibadet ve spor olarak sürdürülür; İslam toplumunda beden eğitiminin ve savunma hazırlığının önemine işaret eder. Kuvvet kavramının modern anlamı ise savunma gücü, bilgi, ekonomi ve teknolojiyi de kapsayacak şekilde yorumlanır. Ayrıntılar için Hz. Muhammed’in hayatı yazısına bakılabilir.

Şam ve Mısır’daki İlmî Faaliyeti

Ukbe, Hz. Ömer döneminde Şam fetihlerine katıldı; Dımaşk’ın fethinde bulunduğu ve fetih müjdesini Medine’ye ulaştıran kişi olarak görev yaptığı rivayet edilir. Bu rivayet kaynaklarda farklı lafızlarla geçer. Sonraki yıllarda Mısır’a yerleşerek orada ilim ve ibadet hayatını sürdürdü. Mısır’ın tâbiîn nesilleri arasında Ukbe’nin öğrencileri arasında Ebû’l-Hayr Mersed b. Abdullah gibi kişiler zikredilir. Ukbe’nin ilmi, özellikle namaz, abdest ve cihad hükümlerine dair hadislerle bilinir.

Bu faaliyetler, İslam fetihlerinin yalnızca siyasi bir hareket olmadığını, ilim ve öğretimin de yeni topraklara taşındığını gösterir. Her fetih bölgesinde sahabe, hem idare hem eğitim alanında görev almıştır.

Kur’an Bilgisi ve Mushaf

Ukbe, Kur’an’ı iyi bilen ve güzel okuyan sahabîlerden biriydi. Bazı kaynaklar onu kıraat âlimleri arasında sayar. Hz. Osman’ın hilafeti döneminde Mısır’da mushaf nüshası bulundurduğu, mushafın bir kopyasını yazdığı rivayet edilir. Ukbe’nin mushafı Mısır’da uzun yıllar kıraat ve yazım kontrolü için başvuru kaynağı sayıldı. Bu bilgi, Kur’an’ın korunmasında Mısır’ın rolünü gösterir. Mushafın tarihi için Hz. Osman’ın hayatı yazısı okunabilir.

Ukbe, gece namazını Kur’an okuyarak geçirmeyi severdi. Rivayetlerde onun uzun uzun Kur’an okuduğu ve ağladığı anlatılır; bunların bazıları zayıf senetlidir.

Mısır Valiliği ve Vefatı

Ukbe, Muâviye döneminde hicri 44 yılında Mısır valiliğine getirildi ve üç yıl kadar görev yaptı. Valilik döneminde Mısır’da Kur’an ve hadis öğretimine önem verdiği ve Akdeniz’deki deniz seferlerinde görev aldığı rivayet edilir; ayrıntılar kaynaklarda farklıdır. Mısır’ın ilmî hayatına katkıda bulunan sahabelerden biri olarak anılır. Muâviye hakkında bilgi için Muâviye b. Ebû Süfyân’ın rivayetleri yazısı okunabilir.

Ukbe, hicri 58 (678) yılında Mısır’da vefat etti ve Mukattam yakınlarına defnedildi. Hz. Peygamber’den yaklaşık 55 hadis rivayet ettiği belirtilir. Faziletleri için örnek davranışları yazısını, ilmî mirası için rivayetleri yazısını okuyabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Ukbe b. Âmir kimdir?

Cüheyne kabilesinden, Hz. Peygamber’in hizmetinde bulunan, Kur’an’ı iyi bilen, Muâviye zamanında Mısır valisi olan ve hicri 58 civarında Mısır’da vefat eden sahabîdir.

Ukbe’nin meşhur hadisi nedir?

Okçuluğu öğrenip bırakanın bizden olmadığı, kuvvet hazırlama emrinin atış olduğu hadisleri onun rivayetiyle meşhurdur (Müslim, İmâre 167-169).

Muavvizeteyn hadisi nedir?

Hz. Peygamber Ukbe’ye Felak ve Nâs surelerini öğretip “Kimse bunlar gibi sığınmamıştır” buyurdu (Ebû Dâvûd, Salât; Nesâî).

Ukbe Mısır’da hangi görevde bulundu?

Muâviye döneminde hicri 44-47 yıllarında Mısır valisi olarak görev yaptı; Rodos seferine katıldı ve Mısır’da öldü.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 20 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ukbe b. Âmir" md.; İbn Sa'd, et-Tabakātü'l-kübrâ; Müslim, İmâre 169; Ebû Dâvûd, Salât

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →