Hendeğin Kazılması: Selmân-ı Fârisî’nin Önerisi ve Mucizeler

Hendek’in kazılması, Hicretin beşinci yılında Medine’yi kuşatmaya gelen Mekke öncülüğündeki Ahzâb ordusuna karşı alınan savunma tedbiridir. Selmân-ı Fârisî’nin önerisiyle Medine’nin açık kuzey cephesine hendek açılmış; çalışma sırasında kaya kırma ve yiyecek bereketi gibi mucizeler de rivayet edilmiştir.

Ahzâb ordusunun gelişi

Medine’den sürülen Benî Nadîr’in ileri gelenleri, Mekke’ye giderek Kureyş’i yeniden savaşa teşvik etti. Kureyş, Gatafan ve diğer kabilelerin katılımıyla yaklaşık on bin kişilik bir ordu oluşturuldu. Bu birleşik güce “Ahzâb” (birleşik gruplar) adı verilir; Ahzâb Suresi bu olayı anlatır. Müslümanların sayısı ise üç bin civarındaydı. Bu fark, savunma yönteminin arayışına yol açtı.

Selmân-ı Fârisî’nin önerisi

Siyer kaynaklarına göre istişare sırasında Selmân-ı Fârisî, Fars bölgesinde şehirlerin saldırıya karşı hendekle korunduğunu belirterek Medine için de bu yöntemi önerdi. Medine’nin diğer yönleri evler, hurmalıklar ve kayalıklarla doğal olarak korunuyordu; açık kalan kuzey kesiminde hendek açılması mantıklıydı. Hz. Peygamber, öneriyi kabul etti ve sahabeye kazı bölgelerini paylaştırdı.

Bu karar, Arap yarımadasında alışılmış bir savunma yöntemi olmadığı için yeni bir uygulamaydı. İstişare ilkesinin pratikteki bir örneği olarak da anılır; konu, Bedir esirleri hakkındaki danışmalarla birlikte okunabilir.

Kazı çalışması

Kazı, Müslümanların hepsinin katıldığı bir iş birliği örneğiydi; Hz. Peygamber de toprak taşıdı. Buhârî’deki rivayetlerde sahabenin ağır açlık altında, karınlarına taş bağlayarak çalıştığı anlatılır. Çalışma sırasında sahabe, kısa şiirler ve rençber nâraları söyleyerek moral buldu. Hendeğin genişliği ve derinliği hakkında verilen ölçüler kaynaklara göre değişir; bu yüzden kesin bir rakam yerine “yaklaşık” ifadesi kullanmak daha doğrudur.

Süre konusunda da rivayetler farklıdır: altı günden bir aya kadar değişen rakamlar nakledilir. Kazı tamamlandıktan sonra Müslümanlar, Sel’ Dağı’nı arkalarına alarak konumlandı; kadınlar ve çocuklar ise surlara yakın evlere yerleştirildi.

Kaya parçalama ve bereket olayları

Ahmed b. Hanbel ve Nesâî’nin de aktardığı rivayete göre kazıda sahabenin kıramadığı sert bir kaya çıktı. Hz. Peygamber kazmayı alıp vurdu; kaya parçalanırken her vuruşta bir ışık çaktığı ve her ışıkta bir bölgenin fethinin müjdelendiği anlatılır. Bu rivayetin senedi hakkında âlimler farklı değerlendirmeler yapmıştır; bu yüzden olay “rivayete göre” aktarılmalıdır.

Buhârî’de geçen Cabir b. Abdullah rivayeti ise şöyledir: Cabir, Resûlullah’ın karnına taş bağladığını görünce evine koşup küçük bir oğlak ve az miktardaki arpayı hazırladı. Hz. Peygamber çağırınca yüzü aşkın kişi geldi; Allah’ın bereketiyle herkes doydu ve yemek eksilmedi. Bu olay, dönemin zor şartlarını anlatan mucize rivayetleri arasında en sağlam isnatlarla gelenlerden biridir.

Kuşatma ve sonuç

Ahzâb ordusu hendekle karşılaşınca beklemedikleri bir engelle karşı karşıya kaldı. Yaklaşık bir ay süren kuşatma boyunca bazı küçük çaplı geçiş denemeleri yapıldı; Amr b. Abdüvüdd’ün hendeği geçmeye çalışması ve Hz. Ali ile mücadelesi bunlardan biridir. Kuşatma sırasında Benî Kurayza’nın ihaneti Müslümanlar için ek bir tehlike oluşturdu. Sonunda soğuk bir fırtına ve ordular arasındaki çatlak, Ahzâb’ın dağılmasına yol açtı. Ahzâb Suresi (33/9), ordulara karşı rüzgâr ve görünmeyen askerler gönderildiğini bildirir.

Kuşatmanın sona ermesinden sonra Hz. Peygamber, bundan sonra Müslümanların Mekkelilere saldıracağını söylemiştir. Medine’nin güvenliği için yaşanan bu süreç, Hayber’e uzanan seferlerin arka planını oluşturur.

Çıkarılan dersler

Hendek, savunma için yenilikçi çözüm, ortak çalışma, sabır ve istişare ilkelerini öne çıkarır. Yabancı kökenli bir sahabinin önerisinin dikkate alınması, bilgi ve tecrübenin köken gözetmeksizin değerlendirilmesinin örneği olarak anılır. Uhud’dan çıkarılan disiplin dersleri Hendek’te uygulanmış, Müslümanlar daha dikkatli bir komuta yapısıyla savunmaya geçmiştir. Bi’r-i Maûne gibi acı olaylardan sonra gelen bu başarı, toplumun moral gücünü artırmıştır.

Hendek’in askerî ve toplumsal sonuçları

Hendek kuşatmasının sona ermesi, Mekke’nin Medine’ye yönelik büyük bir saldırı yapma gücünün bittiğini gösterdi. Savaş sırasında Müslümanların ekonomik olarak zorlandığı, bazı münafıkların ise cephe gerisinde moral bozucu söylentiler yaydığı Ahzâb Suresi’nde anlatılır. Müminlerin sabrı ise aynı surede övgüyle anılır.

Hendek’ten hemen sonra Benî Kurayza meselesi gündeme geldi; bu başlık ayrı bir yazının konusu olduğundan burada yalnızca olayların ardışıklığı belirtilmiştir. Medine’nin güvenliğinin sağlanması, sonraki yıllarda Hudeybiye ve Mekke’nin fethi sürecini hazırlayan zemini oluşturmuştur.

Hendek hazırlığında ayrıca Medine’nin kadın ve çocuklarının korunması, yiyecek stoklarının sınırlı olması ve gece nöbetlerinin tutulması da önemliydi. Bu ayrıntılar savunmanın yalnızca bir hendek kazmaktan ibaret olmadığını gösterir.

Ayrıca Hendek, hicretin ardından Medine’de oluşan toplumsal birlikteliğin sınandığı bir dönemdir; Muhacir ve Ensar kazıda aynı bölgeyi paylaşarak çalıştı, Selmân’ın hangi gruba ait olduğu konusundaki tartışma Hz. Peygamber’in “Selmân bizdendir, Ehl-i Beyt’ten” sözüyle kapandı. Bu rivayetin senedi tartışmalıdır; yine de Selmân’ın toplumdaki yerini anlatan bir örnek olarak anılır.

Sıkça Sorulan Sorular

Hendek fikri kimden geldi?

Siyer kaynaklarına göre Selmân-ı Fârisî, memleketi İran’da şehirlerin hendekle savunulduğunu bildirerek Medine’nin açık yönlerine hendek kazılmasını önerdi.

Hendek ne kadar sürede kazıldı?

Süre rivayetlere göre altı gün ile bir ay arasında anlatılır. Çoğu kaynak, yaklaşık yirmi güne yakın bir çalışmadan söz eder.

Kayanın kırılması mucizesi nedir?

Rivayete göre sahabenin kıramadığı büyük kayaya Hz. Peygamber kazmayla vurdu ve kayayı parçaladı; her vuruşta ışık çaktığı ve gelecekteki fetihlere işaret edildiği anlatılır.

Cabir b. Abdullah’ın bereket olayı ne anlatır?

Buhârî’deki rivayette Cabir’in az miktardaki yiyeceği, Hz. Peygamber’in duasıyla yüzlerce kişiyi doyurdu; olay mucize olarak aktarılır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 16 Eylül 2026 · Kaynaklar: Kur'an-ı Kerîm, Ahzâb Suresi (33/9-11); Buhârî, Megāzî (Hendek bölümü); İbn Hişâm, es-Sîretü'n-Nebeviyye; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hendek Gazvesi" ve "Selmân-ı Fârisî" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →