Karaborsa ve Fahiş Fiyat: Narh Uygulaması

Karaborsa ve fahiş fiyat, ihtiyaç sahibinin zorda kalmasından yararlanarak haksız kazanç elde etmektir. İslam hukukunda normal şartlarda fiyatların serbest oluşumu esastır; ancak halkın zarara uğraması hâlinde yönetim, adaleti sağlamak için narh (fiyat tespiti) gibi önlemler alabilir.

Fiyat oluşumunda temel ilke

Enes b. Mâlik (r.a.) rivayetine göre Medine’de fiyatlar yükselince insanlar “Ey Allah’ın Resûlü, bize fiyat tespit et” demişler; Hz. Peygamber ise şöyle cevap vermiştir: “Fiyatları belirleyen, daraltıp genişleten ve rızık veren Allah’tır. Ben Rabbime, hiçbirinizin benden kan ve mal konusunda bir zulüm talebinde bulunmaksızın kavuşmasını istiyorum” (Ebû Dâvûd, Büyû’; Tirmizî, Büyû’; İbn Mâce, Ticârât). Bu hadis, serbest ticaretin esas olduğunu gösterir. Fiyatın alıcı ve satıcının rızasıyla oluşması ticarî hayatın temel şartıdır; bu ilke alım satım akdinin şartları yazısında da yer alır.

Karaborsa ve fahiş fiyatın yasaklanma sebepleri

• Aldatma ve zulüm: Fiyatı gizlice yükseltmek, malı olmadığı hâlde “yok” göstermek aldatmadır.
• İhtiyaç sömürüsü: Alıcının zaruret hâlinden yararlanmak, “mallarınızı haksızlıkla yemeyin” ayetiyle bağdaşmaz.
• Yasal düzenlemeye aykırılık: Kontrollü veya kota ile dağıtılan malların izinsiz satılması, kamu düzenine aykırıdır. Meşru yönetimin emirlerine uyma, ulûl-emre itaat ilkesine dayanır.
• Halka zarar: “Zarar vermek ve zarara karşılık vermek yoktur” ilkesi, toplumsal zararı önlemeyi hedefler.

Narh uygulaması: Mezheplerin görüşü

Narh, yönetimin belirli mallar için en yüksek satış fiyatını tespit etmesidir. Bu konuda fıkıh âlimleri üç noktada ayrışır:

• Cumhur (Şâfiî, Hanbelî ve Hanefîlerin çoğu): Normal şartlarda narh koymak caiz değildir; çünkü satıcının malı üzerindeki tasarruf hakkına müdahaledir. Fakat halkın ağır zarar gördüğü ve satıcıların haksız fiyat artırdığı durumlarda yönetim müdahale edebilir.
• Mâlikî mezhebi: Piyasanın dengesini korumak için yöneticinin fiyatı denetlemesini daha geniş kabul eder.
• İbn Teymiyye ve İbn Kayyim: Narhı iki ayrıma sokar: Haksız narh (adil olmayan) yasaktır; adil narh ise halkın hakkını korumak için meşrudur ve vacip olabilir.

Hanefî fıkhında da ihtikâr ve ağır zarar hâllerinde kadının müdahale yetkisi bulunduğu ifade edilir. İhtikâr hakkında ayrıntılı bilgi için ihtikâr yazısına bakılabilir.

Fahiş fiyatın ölçüsü

Fahiş fiyat, malın piyasa değerinden olağanüstü yüksek veya düşük bir bedelle satılmasıdır. Fıkıhta bu duruma “gabn-ı fâhiş” denir ve hıyâr-ı gabn gibi hakların konusu olur. Kâr oranına dair belirli bir sınır koyan nas bulunmadığından, ölçü örf ve piyasa şartlarıdır. Risk ve masrafı yüksek malların kârı da yüksek olabilir; fakat afet, kıtlık gibi dönemlerde ihtiyaçtan yararlanarak alınan aşırı bedel ahlâken ve hukuken kınanır. Kâr oranı konusu ticarette kâr oranı sınırı var mı yazısında da incelenmiştir.

Günümüz uygulaması

Modern devletler “haksız fiyat artışı” konusunda kurumlar oluşturmuştur; Türkiye’de Ticaret Bakanlığı Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulu bu görevi yürütür. Afet dönemlerinde fiyat denetimi, stokçuluğa ceza ve etiket zorunluluğu gibi uygulamalar vardır. İslam hukuku bakımından bu düzenlemeler, halkın zararını önleme amacıyla meşru kabul edilir; nitekim “maslahat-ı âmme” (genel yarar) ilkesi yönetimin bu yetkisini destekler. Alıcıların ise karaborsadan alışveriş yapması, zaruret hâli dışında günaha ortak olmak sayılır; zaruret varsa ödeme yapan kişi sorumlu tutulmaz fakat kendi payına olan hakkı gözetmelidir.

Satıcı ve alıcı için ölçüler

Satıcı, kıt zamanda makul kâr ile yetinmeli, piyasa dengesini bozmamalı ve ihtiyaç sahibine kolaylık göstermelidir. Alıcı ise panik alışverişinden kaçınarak aşırı talep baskısını artırmamalıdır. Dijital pazaryerlerinde fiyat hileleri ve sahte indirimler de bu bağlamda haksız fiyat sayılır. İnternet satışlarının hükümleri için internetten alışveriş ve muhayyerlik hakları yazıları faydalı olabilir. Kalıcı ahlâkî çözüm, ticaretin güven ve merhamet ilkesine dayanmasıdır.

Sık karşılaşılan durumlar

• Afet ve kıtlık dönemleri: Deprem, sel veya salgın gibi olağanüstü hâllerde temel ihtiyaç maddelerinin birkaç kat fiyatla satılması, haksız fiyat ve ihtiyaç sömürüsü olarak kabul edilir.
• Kontenjanlı ürünler: Kamu kuruluşlarınca belirli kotayla dağıtılan veya sübvanse edilen malların başkalarına pahalıya satılması karaborsadır.
• Bilet ve rezervasyon: Etkinlik biletlerinin satın alınıp sırf fiyat artışı için yeniden satılması, tüketicinin hakkını sömürür; bazı hukuk düzenlerinde ayrıca yasaklanmıştır.
• Fiyat anlaşması: Satıcıların gizlice fiyat belirlemek için anlaşması, alıcıyı zarara sokan haksız bir uygulamadır.

Alıcılar açısından da önemli bir ölçü vardır: Zorunlu bir ihtiyaç yoksa karaborsa alışverişine katılmamak, bu haksız sistemi destekleme sorumluluğundan kaçınmanın yoludur. Zaruret hâlinde ise alıcı, ihtiyacını giderme hakkını kullanır ve günah satıcıya aittir; bununla birlikte yetkili kurumlara şikâyet yolunun açık olduğu unutulmamalıdır. Bu tür davranışlarla ilgili aldatma yasağı yazısı da bütünleyici bilgi sunar.

Sıkça Sorulan Sorular

İslam’da fiyat belirlemek yasak mıdır?

Hz. Peygamber fiyat artışı yaşandığında “Fiyatları belirleyen Allah’tır” diyerek narh koymamıştır. Âlimlerin çoğu bunu olağan şartlarda serbest piyasanın esas olduğu şeklinde yorumlar; fakat halk zarara uğrarsa yönetimin müdahalesine ruhsat tanır.

Karaborsa nedir ve neden haramdır?

Karaborsa, kontrol altındaki veya kıt bir malın yasa dışı yollarla, genellikle yüksek fiyatla satılmasıdır. Aldatma, haksız kazanç ve yasaklara aykırılık içerdiğinden haram kabul edilir.

Fahiş fiyat ile normal kâr arasındaki ölçü nedir?

Piyasa değerinin çok üzerinde, alıcının ihtiyacını sömürerek alınan bedel fahiş kabul edilir. Ölçü, örf ve mal çeşidine göre değişir; fakihler aşırı aldanma (gabn-ı fâhiş) ölçüsünü kullanır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 25 Ekim 2026 · Kaynaklar: Ebû Dâvûd, Büyû' (fiyatları belirleyen Allah'tır hadisi); Tirmizî, Büyû'; İbn Mâce, Ticârât; İbn Teymiyye, el-Hisbe fi'l-İslâm; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Narh" ve "Tesʿîr" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →