Özbekler İslam’la Nasıl Tanıştı? Tarihî Süreç ve Kaynaklar

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Maveraünnehir ve Arap fetihleri
Abbâsî dönemi ve Sâmânîler
Türklerin İslam'a girişi

Özbeklerin İslam’la tanışması iki katmanlı bir süreçtir. Birincisi, 8. yüzyılda Arap fetihleriyle Maveraünnehir’in İslamlaşmasıdır. İkincisi, 14. yüzyılda Altın Orda hanı Özbek Han’ın İslam’ı resmen benimsemesiyle “Özbek” adını taşıyan Türk-Moğol boylarının Müslüman kimlik edinmesidir. Bu iki süreç sonradan kaynaştı.

Maveraünnehir ve Arap fetihleri

Maveraünnehir (Ceyhun ile Seyhun arası) bölgesi, 7. yüzyılın sonunda Emevî komutanlarının hedefi oldu. Kuteybe b. Müslim (ö. 715) Horasan valisi olarak 705’ten itibaren Buhara, Semerkant ve Harezm’i fethetti. Buhara’nın 709’da, Semerkant’ın ise yaklaşık 712’de alındığı belirtilir. Fetih sürecinde Soğdlu yerel prensler ve Türk grupların direnişi uzun sürdü; İslam’ın yerleşmesi birkaç kuşak aldı. Taberî ve Narşahî bu olayların temel kaynaklarındandır.

Abbâsî dönemi ve Sâmânîler

Abbâsîler döneminde Maveraünnehir, İslam bilim ve kültür merkezlerinden biri hâline geldi. Sâmânîler (819-999), Buhara’yı başkent edinerek Farsça edebiyatın ve İslam ilimlerinin gelişimine büyük destek verdi. İmam Buhârî (810-870), Buhara’da doğdu; Hadis ilminin en saygın simalarından biridir. Tirmizî (Termiz), Ebû Mansûr el-Mâtürîdî (Semerkant), İbn Sînâ (Buhara yakınlarında Afşana) bu çevrede yetişen büyük isimlerdir. Bu zengin ilim mirası, bölgeye gelen Türk boyları için İslam’a açılan bir kapı oldu.

Türklerin İslam’a girişi

Bölgeye yerleşen veya komşu olan Türk boyları, Sâmânî ve Karahanlı çevresinde zamanla Müslüman oldu. Karahanlılar Maveraünnehir’i 999’da Sâmânîlerden alarak bölgeye Türk hâkimiyetini getirdi; Buhara, Semerkant ve Özkent’te yönetim Türk hanedanının eline geçti. Bu dönemde Müslüman Türk kimliği, Fars-İslam şehir kültürüyle iç içe geçti. Karahanlıların ihtidası için Karahanlılar İslam’la Nasıl Tanıştı? yazısına bakılabilir.

Özbek Han ve Altın Orda

Altın Orda Hanı Özbek Han (1313-1341), İslam’ı devletin resmî dini olarak benimsedi. Altın Orda’daki Türk-Moğol boyları “Özbekler” adıyla anıldı. Bu ad, sonraki yüzyıllarda Şeybânî Han’ın (ö. 1510) yönettiği boyları ve Maveraünnehir’e hâkim olan Türk topluluklarını da ifade etmeye başladı. Özbek halkının etnik oluşumu karmaşıktır: Karluk, Kıpçak, Oğuz, Moğol ve Soğd/Tacik unsurlarının uzun bir kaynaşması sonucunda şekillendiği kabul edilir.

Nakşibendîlik ve tasavvuf

Maveraünnehir, tasavvuf tarihinde Nakşibendiye’nin doğduğu coğrafyadır. Bahâeddin Nakşibend (1318-1389), Buhara yakınlarında doğdu ve adıyla anılan tarikatı kurdu. Hâce Ahrâr-ı Velî (ö. 1490) tarikatın siyasi ve sosyal etkisini artırdı. Yesevîlik de bölgede etkili olmuştur. Bu tarikatlar halk arasında İslam’ın yayılmasını ve ahlâkî olgunlaşmasını sağlayan başlıca kanallardı.

Şeybânî Han ve Özbek hanlıkları

Muhammed Şeybânî Han (ö. 1510), Timurlu hanedanını yıkarak Maveraünnehir’e hâkim oldu. Hanlığı, Şeybânîler (1500-1599), Aştarhanîler/Canîler (1599-1785) ve Mangıtlar (1785-1920) olarak Buhara’da sürdü. Ayrıca Hîve Hanlığı (Harezm) ve Kokand Hanlığı da Özbek hanlıkları olarak anılır. Bu hanlıklar Sünnî-Hanefî çizgide medreseleri destekledi.

Sonuç

Özbeklerin İslam’la tanışması, Arap fetihleri, Fars-İslam kültürü, Türk hanedanları ve tasavvuf geleneğinin ortak sonucudur. Devamı için Özbekler Tarihi, Özbeklerde Dinî Kültür, Özbek Âlimleri ve Özbekler Günümüzde yazılarına bakabilirsiniz. Komşu Kırgız çevresi için Kırgızlar İslam’la Nasıl Tanıştı? yazısı da okunabilir.

Soğdlu ve Türk unsurların İslam karşısındaki tutumu

Arap fetihleri sırasında Maveraünnehir, siyasi olarak parçalı bir yapıdaydı. Soğdlu prensler (ihşid, ihşîd unvanıyla anılan Semerkant hükümdarları ve Buhara hüdâtları), Türk kağanları ve Çin Tang hanedanı arasında bir nüfus mücadelesi sürüyordu. Kuteybe b. Müslim’in fetihleri sırasında Türk boyları zaman zaman Soğdlulara yardıma geldi. Fetih sonrasında Araplar ilk başta bölgede kalıcı bir İslamlaşma politikası izlemedi; yerel halk vergi ödeyerek eski inançlarını sürdürebildi. Bu nedenle İslam’ın gerçek anlamda yerleşmesi, 8. yüzyılın ikinci yarısından 10. yüzyıla kadar uzanan bir süreçte tamamlandı. Bölge halkının Müslümanlığı benimsemesinde Abbâsîlerin Horasan siyaseti, Sâmânîlerin Farsça ve Arapçayı destekleyen kültür politikası ve ticaret ağları belirleyici oldu.

751 Talas Savaşı’nın Orta Asya’da dönüm noktası olduğu sık söylenir. Müslüman Arap ordusu ile Çin Tang ordusu arasındaki bu karşılaşma, Çin’in batıya yayılmasını durdurdu ve bölgenin kültürel yönelimini İslam dünyasına çevirdi. Kimi kaynaklarda esir Çinli kâğıt ustalarının Semerkant’ta kâğıt üretimini başlattığı anlatılır; bu bilgi tarihçiler arasında ayrıntıları tartışılan bir rivayettir, fakat Semerkant kâğıdının İslam dünyasında ünlendiği bilinir.

Şehirli ve göçebe ayrımı

Özbek kimliğinde şehirli (sart/tacik) ve göçebe/yarı göçebe Türk unsurlar arasındaki ayrım uzun süre belirgin kaldı. Şehirli halk Farsça ve Türkçeyi birlikte kullanır, medrese ve ticaretle uğraşırdı. Göçebe Özbek boyları ise hayvancılık yapar, İslam’ı daha çok boy gelenekleriyle birlikte yaşardı. 20. yüzyılda Sovyet milliyet politikası bu grupları tek “Özbek” kimliği altında topladı. Bu nedenle bugünkü Özbek kimliği tarihsel olarak hem Türk hem Fars-İslam kültürünün ortak ürünüdür.

Sıkça Sorulan Sorular

Maveraünnehir’i kim fethetti?

Emevî komutanı Kuteybe b. Müslim, 8. yüzyılın başında Buhara, Semerkant ve Harezm’i fethetti.

Özbek adı nereden gelir?

Altın Orda Hanı Özbek Han’dan (1313-1341) geldiği kabul edilir.

Nakşibendiye nerede doğdu?

Buhara çevresinde, Bahâeddin Nakşibend (1318-1389) tarafından kurulmuştur.

Buhara neden önemlidir?

İmam Buhârî’nin doğum yeri, Sâmânîlerin başkenti ve Nakşibendiye’nin doğduğu şehir olarak İslam tarihinde çok önemlidir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 15 Haziran 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîh; Narşahî, Târîh-i Buhârâ; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Özbekler", "Maveraünnehir" ve "Kuteybe b. Müslim" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →