Özbekler Günümüzde: Dinî Hayat ve Toplumsal Yapı

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Nüfus ve dağılım
Dinî yapı
Camiler ve külliyeler

Özbekler, Orta Asya’nın en kalabalık Türk halkıdır; Özbekistan’da yaklaşık 36 milyon nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturur. Çoğunluğu Hanefî-Sünnî Müslümandır. Buhara, Semerkant, Hîve ve Şehrisebz gibi tarihî şehirler UNESCO Dünya Mirası’ndadır. Bağımsızlık sonrası dinî kurumlar yeniden canlanmıştır.

Nüfus ve dağılım

Özbekistan nüfusu 2023’te yaklaşık 36 milyondur; bunun yaklaşık yüzde 84’ü Özbek’tir. Ayrıca Afganistan, Tacikistan, Kırgızistan, Kazakistan, Rusya, Türkiye ve Suudi Arabistan’da Özbek toplulukları yaşar. Afganistan’daki Özbekler yaklaşık 3 milyon civarında tahmin edilir. Rakamlar kaynağa göre değişir.

Dinî yapı

Özbekistan’da Müslümanlar büyük ölçüde Hanefî-Mâtürîdî çizgidedir. Özbekistan Müslümanları İdaresi (Müftülük) dinî işleri yürütür. Bağımsızlık sonrası dinî ifadenin sınırları ve laiklik tartışmaları gündemde olmuş, devlet dinî faaliyetleri denetim altında tutmuştur. Son yıllarda dinî eğitim ve ibadet imkânlarının genişletildiği, İslam medeniyeti merkezi gibi kurumların kurulduğu belirtilir.

Camiler ve külliyeler

Semerkant’taki İmam Buhârî Külliyesi (1998’de yenilenmiştir), Taşkent’teki Hazreti İmam Külliyesi, Buhara’daki Bahâeddin Nakşibend Külliyesi ve Kalan Camii önemli dinî mekânlardır. Taşkent’teki Hazreti İmam Külliyesi’nde, dünyanın en eski Kur’an nüshalarından biri olarak anılan Osman Mushafı (Taşkent Mushafı) muhafaza edilir; bu mushafın Hz. Osman dönemine aidiyeti konusunda farklı akademik görüşler vardır. Bu mekânlar iç ve dış turizmin yoğun olduğu yerlerdir.

UNESCO mirası

Hîve’nin İçan Kala bölgesi (1990), Buhara tarihi merkezi (1993), Şehrisebz (2000) ve Semerkant (2001) UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Bu şehirlerin medreseleri, minareleri ve çarşıları İslam mimarisinin başyapıtları arasındadır. Mirasın korunması için restorasyon çalışmaları sürdürülür.

Dinî eğitim

Taşkent İslam Üniversitesi (1999), İmam Buhârî Enstitüsü ve Mir-i Arab Medresesi gibi kurumlar dinî eğitim sunar. Mir-i Arab, Buhara’da Sovyet döneminde faaliyetini sürdürebilen sayılı medreselerdendir. Uluslararası İslam Akademisi (2017’de kurulmuştur) ve İslam Medeniyeti Merkezi (Taşkent) araştırma çalışmaları yapmaktadır. Türkiye ile akademik işbirlikleri de mevcuttur.

Dil, kültür ve ekonomi

Özbek dili Karluk grubundandır; 1993’te Latin alfabesine geçiş kararı alınmış, uygulama bir süre aşamalı ilerlemiştir. Pamuk, altın ve doğal gaz ekonominin ana unsurlarıdır. İpek yolu mirası, el sanatları ve mutfak kültürü Özbekistan’ın turizm gelirlerinin kaynağıdır.

Daha fazla

Tarihî arka plan için Özbekler Tarihi, kültürel hayat için Özbeklerde Dinî Kültür, âlimler için Özbek Âlimleri ve başlangıç için Özbekler İslam’la Nasıl Tanıştı? yazılarına bakabilirsiniz.

Gündelik hayat ve toplumsal değerler

Özbekistan’da toplumsal hayatın merkezinde aile ve mahalle bulunur. Geniş aile yapısı yaygındır, genç evliler çoğu zaman ebeveynlerinin evinde yaşar. Düğünler büyük ve masraflı olduğundan devlet ölçülü düğün düzenlemeleri getirmiştir. Misafirperverlik ve büyüklere saygı yüksek değerlerdir. Bayramlarda ve cenazelerde mahalle toplumsal dayanışmasını gösterir. Bu gelenekler Sovyet döneminde bile gizlice sürmüş, bağımsızlıkla açıkça yaşanır hâle gelmiştir.

Dinî açıdan genç nesil arasında hem geleneksel Hanefî-Nakşibendî çizgide hem de farklı akımlara yönelen eğilimler görülür. Devlet, dinî özgürlük ile güvenlik dengesini gözetmeye çalışır. Dinî eğitim kurumlarının sayısı arttırılmış ve ibadet imkânları genişletilmiştir. Yine de uygulamalar hakkında farklı kaynaklardan farklı değerlendirmeler bulunur; okuyucunun resmî açıklamalar ile bağımsız raporları birlikte okuması önerilir.

Türkiye ile ilişkiler ve ortak miras

Türkiye ile Özbekistan arasında dil, tarih ve din bağı güçlüdür. Özbek Türkçesi, Türkiye Türkçesinden farklı olsa da anlaşılırlık yüksektir. Eğitim, ticaret ve kültür alanında yoğun iş birliği vardır. Türkiye’de yaşayan Özbek topluluğu ve Türk iş insanlarının Özbekistan’daki faaliyetleri bu ilişkiyi güçlendirir. Ortak ata Ali Şir Nevâî, Timur ve Uluğ Bey gibi isimler her iki ülkenin kültürel hafızasında yer alır. TİKA ve Yunus Emre Enstitüsü gibi kurumlar, ortak miras projelerini destekler.

Mirası öğrenmek ve ziyaret etmek isteyenler için

Özbekistan’a seyahat planlayanlar için Taşkent, Semerkant, Buhara ve Hîve klasik bir rotadır. Hızlı tren hatları şehirleri birbirine bağlar. Camiler ve türbeler genellikle ziyaretçilere açıktır; ancak ibadet saatlerinde sessizlik, mütevazı kıyafet ve ayakkabı çıkarma gibi kurallara riayet edilmelidir. Medreselerin bir kısmı bugün el sanatları dükkânlarına dönüşmüştür. Gezi öncesinde resmî turizm sitelerinden güncel bilgiler almak, vize ve kültürel kurallar hakkında bilgi edinmek yararlıdır. Tarihî ve dinî bağlamı daha iyi anlamak için Özbekler Tarihi ve Özbek Âlimleri yazıları da okunabilir.

Kısa not

Özbekistan’da internet ve sosyal medya kullanımı yaygındır; dinî ve kültürel içerik gençler arasında hızla paylaşılır. Bu nedenle güvenilir kaynaklara başvurmak ve bilgiyi teyit etmek her zamankinden önemlidir.

Ek bilgi: Karakalpaklar ve Fergana

Özbekistan’ın batısındaki Karakalpakistan Özerk Cumhuriyeti ve doğudaki Fergana vadisi, ülkenin farklı kültürel tonlarını yansıtır. Fergana vadisi yoğun nüfuslu ve geleneksel dindarlığın güçlü olduğu bir bölgedir; Karakalpaklar ise kendi dil ve geleneklerini korumaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Özbeklerin sayısı nedir?

Özbekistan’da yaklaşık 30 milyonun üzerinde, dünyada toplamda yaklaşık 35-40 milyon civarında tahmin edilir; kaynağa göre değişir.

Özbekler hangi mezhepten?

Büyük çoğunluğu Hanefî-Sünnî’dir.

Taşkent Mushafı nedir?

Taşkent’te muhafaza edilen, en eski Kur’an nüshalarından biri kabul edilen yazmadır; aidiyeti akademik tartışma konusudur.

UNESCO’da hangi Özbek şehirleri var?

Hîve, Buhara, Şehrisebz ve Semerkant.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 30 Nisan 2026 · Kaynaklar: Özbekistan Devlet İstatistik Komitesi verileri; UNESCO Dünya Mirası Merkezi kayıtları; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Özbekistan" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →