Abdullah b. Abbas (r.a.)

Kimliği

Abdullah b. Abbas, Peygamber Efendimizin amcası Hz. Abbas’ın oğludur. Annesi Ümmü’l-Fadl Lübâbe, Hz. Hatice’den sonra ilk Müslüman olan kadınlardandır. Hicretten üç yıl kadar önce, Hâşimoğulları’nın Ebû Tâlib mahallesinde boykot altında bulunduğu yıllarda doğdu. Peygamberimizin hanımı Hz. Meymûne onun teyzesidir.

Peygamberimizle Beraberliği

Ailesi Mekke’nin fethinden önce Medine’ye hicret etti. Peygamberimiz vefat ettiğinde İbn Abbas on üç yaşlarındaydı. Bu kısa sürede Resûlullah’ın yakınında bulunarak onu dikkatle gözlemledi. Teyzesi Hz. Meymûne’nin evinde kaldığı bir gece Peygamberimizin gece namazını nasıl kıldığını izleyip arkasında namaza durduğunu anlatır (Buhârî, Vudû; Müslim, Müsâfirîn).

Peygamberimizin terkisinde bulunduğu bir gün Resûlullah ona şu öğütleri vermiştir: “Evladım, sana bazı sözler öğreteceğim: Allah’ı (emirlerini) gözet ki O da seni korusun. Allah’ı gözet ki onu karşında bulasın. İstediğinde Allah’tan iste, yardım dilediğinde Allah’tan yardım dile…” (Tirmizî, Sıfatü’l-kıyâme; Tirmizî hasen sahih demiştir). Bu hadis, tevekkül ve kaderi anlatan en güzel öğütlerdendir.

Faziletine Dair Hadis

İbn Abbas, bir gün Peygamberimiz tuvaletten çıkmadan önce abdest suyunu hazırlamıştı. Resûlullah bunu kimin yaptığını sorup öğrenince “Allah’ım, onu dinde fakih (anlayışlı) kıl” diye dua etti (Buhârî, Vudû; Müslim, Fedâilü’s-sahâbe). Başka bir rivayette Peygamberimiz onu bağrına basarak “Allah’ım, ona hikmeti öğret” veya “Kitabı öğret” buyurmuştur (Buhârî, İlim; Fedâilü’l-ashâb).

İlim Yolculuğu

Peygamberimizin vefatından sonra İbn Abbas, ilim öğrenmeyi hayatının merkezine koydu. Kendi anlattığına göre bir hadisi bildiği söylenen bir sahabinin kapısına gider, onu uyandırmamak için öğle sıcağında kapının önünde abasını yastık yapıp beklerdi. Rüzgâr yüzüne toz toprak savurdu. Sahabi çıkıp “Ey Resûlullah’ın amcasının oğlu, haber gönderseydin ben sana gelirdim” dediğinde “Hayır, ilim için gelinmeye ben daha layığım” cevabını verirdi. Bir Ensar gencine “Gel, ashaptan hayatta olanlar varken onlardan ilim öğrenelim” dediği, gencin ise ona gülüp “İnsanlar senin ilmine muhtaç olacak mı sanıyorsun?” dediği, fakat sonra insanların gerçekten ona koştuğu rivayet edilir.

Tefsirdeki Yeri

İbn Abbas, “Tercümânü’l-Kur’ân” (Kur’an’ın tercümanı) ve “Hibrü’l-ümme” (ümmetin âlimi) lakaplarıyla anılır. Tefsir ilminin kurucusu sayılır. Mekke’deki tefsir ekolü onun talebeleri Mücâhid, İkrime, Atâ b. Ebî Rebâh ve Saîd b. Cübeyr tarafından sürdürülmüştür. Kur’an’daki garip kelimeleri Arap şiiriyle açıklaması, dil ilimlerine de yön vermiştir.

Hz. Ömer, genç yaşına rağmen onu Bedir ehli büyük sahabilerin meclisine alırdı. Bazı yaşlı sahabiler bunu garipseyince, Nasr Suresi’nin anlamını onlara ve İbn Abbas’a sordu. Diğerleri zahir anlamı söylerken İbn Abbas, surenin Peygamberimizin vefatının yaklaştığına işaret ettiğini söyledi; Hz. Ömer de “Ben de senin bildiğini biliyorum” dedi (Buhârî, Tefsîr).

Siyasi Olaylardaki Tutumu

Hz. Ali döneminde Basra valiliği yaptı ve Hâricîlerle münazaraya giderek onların bir kısmının hakka dönmesini sağladı. Hz. Hüseyin Kûfe’ye gitmeye karar verdiğinde ona gitmemesini ısrarla tavsiye edenlerdendi. Siyasi çatışmalardan mümkün olduğunca uzak durmaya ve ilimle meşgul olmaya çalıştı.

Vefatı

Ömrünün sonlarında gözlerini kaybetti. Hicretin 68. yılında (687-688) yetmiş yaşlarında Tâif’te vefat etti. Cenaze namazını Muhammed b. Hanefiyye kıldırdı ve “Bu ümmetin âlimi bugün vefat etti” dedi.

Hadis Rivayeti

İbn Abbas, en çok hadis rivayet eden sahabiler arasındadır; kendisinden bin altı yüzü aşkın hadis nakledilmiştir.

Örnek Alınacak Yönleri

• İlim aşkı: Bilgi için zahmete katlanması ve alçakgönüllülükle öğrenmesi.
• Kur’an’ı anlamak: Kur’an’ı derinlemesine anlamaya çalışması.
• Tevekkül: Peygamberimizin ona öğrettiği “Allah’ı gözet” öğüdünü hayat düsturu edinmesi.
• Genç yaşta büyüklerin meclisinde bulunup edebini koruması; büyüklerin de genç ve yetenekli olanlara değer vermesinin önemi.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: Buhârî, Vudû; İlim; Fedâilü'l-ashâb; Tefsîr; Müslim, Fedâilü's-sahâbe; Müsâfirîn; Tirmizî, Sıfatü'l-kıyâme; İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-kübrâ; Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ, III; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Abdullah b. Abbas" md.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →