Hibe Nedir? Hibeden Dönmek Mümkün mü? Mezhep Görüşleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Hibenin tanımı ve delilleri
Hibenin şartları
Hibeden dönmeyle ilgili hadisler

Hibe, bir malın karşılık beklenmeden, sağlığında başkasına temlik edilmesidir. Genel kural olarak hibeden dönmek mekruhtur; hadiste hibesini geri alanın kusmuğunu yiyen köpeğe benzetildiği bildirilir. Hanefî mezhebi, yakın akrabaya yapılan veya teslim edilmiş bazı hibelerde dönmeyi hiç kabul etmez. Baba ise diğer mezhepler çoğunlukla çocuğuna yaptığı hibeden dönebilir.

Hibenin tanımı ve delilleri

Hibe, sözlükte “bağışlamak, armağan etmek” demektir. Fıkıhta karşılıksız mülk devri olarak tanımlanır. Kur’an’da Allah’ın sevdiği malı yakınlara, yetimlere ve yoksullara vermek övülür (Bakara, 2/177). Hz. Peygamber, “Birbirinize hediye verin, birbirinizi sevin” buyurmuştur (Buhârî, Edebü’l-müfred). Hibe, bu sebeple hem sosyal dayanışma hem de aile içi sevgiyi güçlendiren bir tasarruf olarak teşvik edilir. Hibe sahibinin akıllı, ergin ve malın maliki olması; hibe edilenin ise malı kabul edebilecek durumda olması gerekir.

Hibenin şartları

İcap ve kabul: Hibe eden “bağışladım”, hibe edilen “kabul ettim” demelidir; fiilî kabul de yeterli kabul edilebilir.
Kabz (teslim): Hanefî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde hibenin mülkiyet doğurması için teslim şarttır. Mâlikîlerde ise sözleşme ile mülkiyet doğar, ancak hibe edenin ölümü veya iflası teslimden önce gelirse hibe geçersizdir.
Malın niteliği: Hibe edilen şey helal, mevcut ve devrolunabilir olmalıdır.
Ehliyet: Hibe eden ölüm hastalığında değilse işlem serbesttir; ölüm hastalığında ise vasiyet hükmüne tabidir.

Hibe şartlarının ayrıntıları için mirası sağlıkta dağıtmak yazısı da incelenebilir.

Hibeden dönmeyle ilgili hadisler

İbn Abbâs’tan rivayet edilen hadiste Hz. Peygamber, “Hibesini geri alan, kusmuğuna dönen köpek gibidir” buyurmuştur (Buhârî, Hibe; Müslim, Hibât). Başka bir rivayette, “Kişi için yaptığı bağışı geri almak helal değildir; ancak babanın çocuğuna verdiğinden geri alması müstesnadır” ifadesi geçer (Ebû Dâvûd, Büyû’; Tirmizî, Büyû’). Bu iki rivayet birlikte okunduğunda, genel kural olarak hibeden dönmenin tasvip edilmediği, babanın çocuğuna yaptığı hibenin ise bu kuraldan istisna edildiği görüşü doğmuştur. Hadisleri değerlendiren âlimler, ikinci rivayet için senet tartışmaları olduğunu da belirtirler.

Mezheplerin görüşleri

Hanefî mezhebinde hibeden dönmek, hâkim kararıyla ya da hibe edilenin rızasıyla mümkündür; fakat bazı durumlar dönüşü engeller. Bunlar: hibe edilenin yakın mahrem akraba olması, hibenin karşılığı verilmiş olması, hibe edilen malın artmış veya bir değişiklik geçirmiş olması, hibe edilenin veya edenin ölmesi, eşler arasında hibe yapılması ve malın elden çıkmış olmasıdır. Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde baba, çocuğuna yaptığı hibeden dönebilir; diğer kimselerin dönüş hakkı yoktur. Mâlikî mezhebinde de baba ve anne çocuklarına yaptıkları hibeden belirli şartlarla dönebilir. Zâhirî mezhebi ise hibeden dönmeyi tamamen yasaklar.

Hanefî mezhebinde dönmeyi engelleyen hâller

Hanefî fakihler, hibeden dönmeyi engelleyen bu durumlara “mevâni-i rücû” adını verir ve bunları ziyade, ölüm, karşılık, mülkiyetten çıkma, evlilik bağı ve yakın akrabalık gibi başlıklar altında sistemleştirmiştir. Özet olarak, hibe edilen kişi bağışlayanın mahrem akrabası (anne, baba, kardeş, amca, teyze gibi) ise dönüş yapılamaz; eşler arasında da dönüş yoktur. Hibe edilen mal başka bir şeye dönüşmüş, satılmış, tüketilmiş veya değeri artmışsa dönüş engellenir. Hibe karşılığında bir şey verilmişse yine dönüş kapanır. Dönüş mümkün olduğu durumda da mahkeme kararı veya karşılıklı rıza gerekir.

Çocuklar arasında adalet ve hibe

Ebeveynin çocuklarına yaptığı hibede adaleti gözetmesi esastır. Haklı sebep olmaksızın bir çocuğa daha fazla hibe edilmişse, hibeden dönmek veya diğer çocuklara da bağış yaparak denge sağlamak yoluna gidilebilir. Nu’mân b. Beşîr hadisi bu konuda temel delildir. Detaylar için bir çocuğa fazla mal vermek yazısı kullanılabilir. Hibe, miras hukukuna da etki eder; saklı pay ve tenkis konusu için Medeni Kanun ile İslam miras hukuku farkları yazısı gözden geçirilmelidir.

Evlilikte hediye ve hibeden dönme

Evlilik sırasında verilen hediyeler, takılar ve nişan hediyeleri de hibe hükmündedir. Eşler arasında yapılan hibeden Hanefî mezhebine göre dönüş yoktur. Nişan bozulduğunda ise hediyelerin iadesi hususunda örf ve hâl gözetilir; hediye bozulmuş veya tüketilmemişse iade istenebilir. Bu ayrıntılar yerel adetlere göre de şekillendiği için bir din görevlisinden fetva ve hukuki destek alınmalıdır. Vakıf yoluyla bağış ise farklı bir kuraldır; bunun için vakıf nedir ve aile vakfı ve hayrî vakıf yazıları okunabilir.

Sonuç

Hibe, hayattayken yapılan, teslim ile tamamlanan ve geri dönüşü mekruh sayılan bir bağıştır. Dönüşü mümkün kılan ve engelleyen durumlar mezheplere göre farklılık gösterdiğinden, bağış yapmadan önce niyeti netleştirmek ve gerektiğinde yazılı belge düzenlemek önemlidir. Aile içi hediyelerde adalet gözetmek ise her mezhebin ortak vurgusudur.

Sıkça Sorulan Sorular

Hibeden dönmek caiz midir?

Genel olarak mekruhtur. Hadiste hibesini geri alan, kusmuğuna dönen köpeğe benzetilmiştir. Bazı mezheplerde baba çocuğuna yaptığı hibeden dönebilir.

Hanefîlerde hibeden dönüşü ne engeller?

Mahrem akrabaya hibe, eşler arası hibe, karşılık verilmesi, malın artması veya elden çıkması ile ölüm dönüşü engeller.

Hibe için teslim şart mı?

Hanefî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde evet. Teslim olmadan hibe tamamlanmaz; gayrimenkulde tapu devri yapılır.

Ölüm hastalığındaki hibe nasıl değerlendirilir?

Vasiyet hükmündedir; üçte bir sınırına tabidir. Mirasçıya yapıldıysa diğer mirasçıların onayı gerekir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 14 Eylül 2026 · Kaynaklar: Buhârî, Hibe; Müslim, Hibât; Ebû Dâvûd, Büyû'; Tirmizî, Büyû'; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hibe" maddesi; İbn Âbidîn, Reddü'l-muhtâr

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →