I. Mahmud Döneminde Dinî Hayat, Kütüphaneler ve Nuruosmaniye

I. Mahmud döneminin dinî ve kültürel mirası, İstanbul’da kurulan kütüphaneler (Ayasofya, Fatih, Galatasaray), Nuruosmaniye Camii’nin inşasına başlanması, Hacı Beşir Ağa ve Hekimoğlu Ali Paşa gibi devlet adamlarının vakıfları ve Nadir Şah’ın Caferî mezhebi talebi çevresindeki tartışmalarla şekillenmiştir.

Kütüphane hareketi

18. yüzyılın ortası Osmanlı’da kütüphane kurma hareketinin zirve yaptığı dönemdir. 1740’ta Ayasofya Camii’nin avlusunda, Mahmud’un emriyle Ayasofya Kütüphanesi kuruldu. Kütüphane, okuma salonu, kitap odaları ve kütüphane vakfı ile kullanıma açıldı. Yazma eserlerin korunması için nem ve sıcaklık dengesi, yangına karşı taş yapı gibi önlemler alındı; kütüphanede görevli hâfız-ı kütüb, kitapları kontrol etmekle yükümlü kılındı. Fatih Kütüphanesi ve devlet adamlarının kurduğu başka kütüphaneler de bu hareketin parçalarıydı. Kütüphane vakıfları, kitapların satılmaması ve dışarı çıkarılmaması şartlarını koyardı. Osmanlı’da yazma eser kültürü için Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi ve Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazıları okunabilir.

Bu kütüphaneler yalnızca kitap saklamıyor, aynı zamanda medrese öğrencileri ve ulema için ders ve araştırma mekânı sağlıyordu. Vakıf şartlarında kitapların okunmasının yanında kopyalanmasına izin veren hükümler de bulunabilirdi. Böylece bilgi, yazma geleneği içinde yayılmaya devam etti.

Nuruosmaniye Camii

İstanbul’da Çarşıkapı’da yer alan Nuruosmaniye Camii’nin inşası, I. Mahmud’un emriyle 1748’de başlamış, III. Osman döneminde 1755’te tamamlanmıştır. Yapı, Osmanlı barok üslubunun ilk büyük selâtin camisidir. Mimar olarak Mustafa Ağa ve Simeon Kalfa’nın adları anılır. Camide yarım daire biçimli avlu, süslü pencereler ve barok motifli kabartmalar göze çarpar. Klasik dönem Osmanlı camilerinden farklı olarak Batı etkisindeki süslemeler öne çıkar. Ayrıntı için Osmanlı mimarisinin dönemleri yazısı okunabilir.

Hacı Beşir Ağa ve Hekimoğlu Ali Paşa vakıfları

Darüssaade Ağası Hacı Beşir Ağa (ö. 1746), uzun görev süresi boyunca zengin vakıflar kurdu: İstanbul’da Hacı Beşir Ağa Külliyesi (Cağaloğlu), Eyüp’te Haremeyn ile ilgili vakıflar ve Mekke-Medine’ye yardımlar bunların arasındadır. Medine’de Beşir Ağa’nın yaptırdığı hizmetler ve Mekke’ye gönderilen yardımlar kaynaklarda anılır. Hekimoğlu Ali Paşa ise İstanbul’da cami ve kütüphane içeren bir külliye yaptırdı. Bu isimler, Osmanlı’da vezir ve ağaların vakıf kurma geleneğinin örnekleridir. Vakıf kurumunun işleyişi için Osmanlı’da vakıf sistemi ve vakıfname ve vakfiyeler yazıları faydalıdır.

Nadir Şah ve Caferî mezhebi talebi

1736’daki Muğan Kurultayı’ndan sonra Nadir Şah, Osmanlı ile barış için Caferiyye mezhebinin beşinci hak mezhep olarak tanınmasını ve Kâbe’de Caferî imamı için bir rükün ayrılmasını istedi. Bu teklif Osmanlı ulemasınca incelendi. Osmanlı ulemasının çoğu, Caferiyye’yi hak mezheplerden saymadı, ancak bazı yazarlar sert dil kullanmadan müzakerelerde esneklik gösterdi. Görüşmelerde Necef’te toplanan heyetler Sünnî ve Şiî âlimlerin görüşlerini karşılaştırdı. 1746 Kasr-ı Şirin Antlaşması ile bu talepler ağırlıklı olarak düşürüldü; hac yolunda İranlı hacıların güvenliği ve ziyaret hakkı gibi pratik konularda düzenleme yapıldı. Konunun mezhepler arası tarihî boyutu tarafsız bir dille ele alınmalıdır; çünkü tarihî olay hem siyasi hem dinî nedenleri içerir.

Halk dindarlığı, Haremeyn ve ilmiye

Mahmud, Cuma selamlığına düzenli çıktı; Ramazan ve kandil geceleri halkla bütünleşen dinî törenler yapıldı. Haremeyn’e giden surre ve hac kafileleri yıllık düzende yola çıktı. İlmiye alanında dönemin şeyhülislamları fetva ve kadılık işlerini yürüttü. Mevlevîhanelerde ve Halvetî tekkelerinde musiki ve zikir meclisleri sürdü; Dede Efendi’den önceki kuşağın bestekârları bu geleneği taşıdı. Hac ve surre için surre alayı yazısı okunabilir. Padişahın hayatı için I. Mahmud’un hayatı yazısına bakılabilir.

Kütüphane vakfiyelerinin işleyişi

Osmanlı kütüphane vakfiyeleri, kitapların okunmasına ve korunmasına dair ayrıntılı kurallar içerirdi: kütüphane görevlileri (hâfız-ı kütüb), kitapları nasıl teslim alacakları ve her yıl sayımın nasıl yapılacağı yazılırdı. Okuyucular kitapları kütüphane içinde okur, kopya çıkarılacaksa özel izin alınırdı. Görevlilerin maaşları, vakfın gelirlerinden karşılanır, kitapların bakım ve cilt giderleri ise ayrı bir ödenekle yürütülürdü. Bu düzen, Osmanlı’nın bilgi kurumlarının vakıf mantığıyla nasıl kalıcı hale getirildiğini gösterir. Dönemin kütüphane vakıfları bugün Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi gibi kurumların koleksiyonlarının temelini oluşturur.

Mahmud döneminde başlatılan Nuruosmaniye, Osmanlı mimarisinde yeni bir zevkin sembolü olurken, kütüphane hareketi ilim kurumlarını güçlendirdi. Bu iki gelişme, 18. yüzyıl ortasının dinî-kültürel hayatını belirleyen başlıca unsurlardır. Ramazan, kandil ve bayram törenleriyle Cuma selamlığı gibi gelenekler de halkla hükümdar arasındaki dinî bağı sürekli kılmıştır.

Ayrıca Mahmud’un İstanbul’da camilerin onarımına ve çeşme-sebil yapımına destek verdiği, halkın su ihtiyacı için vakıf gelirlerini artırdığı anlatılır. Bu hayır faaliyetleri, vezirlerin ve saray ağalarının yaptırdığı eserlerle birlikte İstanbul’un 18. yüzyıl görünümünü belirlemiştir.

Sıkça Sorulan Sorular

Ayasofya Kütüphanesi ne zaman kurulmuştur?

1740’ta I. Mahmud tarafından Ayasofya Camii avlusunda kurulmuştur.

Nuruosmaniye Camii’ni kim başlatmıştır?

I. Mahmud 1748’de başlatmış, III. Osman döneminde 1755’te tamamlanmıştır.

Hacı Beşir Ağa kimdir?

Uzun yıllar Darüssaade Ağalığı yapan ve zengin vakıflar kuran saray ağasıdır.

Nadir Şah’ın talebi neydi?

Caferiyye mezhebinin beşinci mezhep olarak tanınması ve Kâbe’de bir Caferî köşesi bulunmasıydı; Osmanlı bu talebi kabul etmedi.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 10 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mahmud I", "Nûruosmâniye Camii" ve "Ayasofya Kütüphanesi" maddeleri; Doğan Kuban, Osmanlı Mimarisi; Mehmet İpşirli, Osmanlılarda İlmiye Teşkilatı; Aksan, Ottoman Wars 1700-1870

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →