I. Mahmud: Hayatı, Saltanatı ve Önemli Olaylar

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Tahta çıkış ve isyanın bastırılması
Nadir Şah ile savaşlar
Rusya ve Avusturya ile savaş

I. Mahmud, II. Mustafa’nın oğlu olup 1696’da Edirne’de doğmuş, 1730-1754 yılları arasında yirmi dört yıl hüküm sürmüştür. Patrona Halil İsyanı’nın ortasında tahta çıkmış, isyanı bastırarak düzeni yeniden kurmuş; Nadir Şah ile savaşmış, Avusturya ve Rusya karşısında 1739’da Belgrad Antlaşması ile Belgrad’ı geri almış ve İstanbul’da kütüphane ve külliyeler inşasını desteklemiştir.

Tahta çıkış ve isyanın bastırılması

Mahmud, 1730 Patrona Halil İsyanı sırasında amcası III. Ahmed’in tahttan inmesiyle 2 Ekim 1730’da tahta çıkarıldı. Yaklaşık yirmi dokuz yıl kafeste yaşamış, devlet işlerinde deneyimsizdi. İlk aylarda isyancıların nüfuzu altında kaldı: Patrona Halil ve arkadaşları devlet işlerine müdahale etti, hatta padişaha emir verecek duruma geldi. Mahmud, hazırlıklı bir plan ile isyancıları Kasım 1730’da Divan toplantısına davet ettirerek öldürttü. Patrona Halil ve yakın adamlarının ortadan kaldırılması, düzenin yeniden sağlanması anlamına geldi. Bu olay Mahmud’un siyasi sezgisini gösteren olay olarak anılır. Ardından isyana katılan kişilere yönelik takibat sürdü ve İstanbul’da güvenlik sağlandı.

Sadrazam olarak Kabakulak İbrahim Paşa ve ardından Topal Osman Paşa gibi isimler görev yaptı. Topal Osman Paşa, Safevî cephesinde Nadir Han’a karşı yürütülen savaşlarda önemli rol oynadı; ancak 1733’te Bağdat yakınlarında şehit düştü.

Nadir Şah ile savaşlar

Safevî Devleti’nin çöküşünden sonra İran’da yükselen Nadir Han (Nadir Şah), Osmanlı ile savaşa girdi. Osmanlı ordusu, İran cephesinde 1730-1736 arasında çeşitli başarılar ve yenilgiler yaşadı. Nadir Şah 1736’da şah ilan edildiğinde Osmanlı’dan Caferiyye mezhebinin “beşinci mezhep” olarak tanınmasını ve Kâbe’de bir Caferî rüknünün (köşesi) bulunmasını talep etti. Osmanlı yönetimi bu talebi kabul etmedi; konu savaş ve barış müzakerelerinde yeniden gündeme geldi. 1743-1746 savaşlarının ardından 1746 Kasr-ı Şirin (Kerden) Antlaşması imzalandı ve 1639 sınırı esas alındı. Bu antlaşma, Osmanlı-İran sınırının yüz yıl boyunca istikrarlı kalmasına yardımcı oldu.

Rusya ve Avusturya ile savaş

1736’da Rusya, Kırım’a saldırdı ve Azak’ı aldı. Avusturya da Rusya’nın yanında savaşa katıldı. Osmanlı ordusu, 1737-1739 savaşlarında Habsburg ordusunu Grocka’da yendi ve Belgrad’ı kuşattı. 1739’da imzalanan Belgrad Antlaşması ile Belgrad, Osmanlı’ya geri verildi; Rusya ise Azak’ı yıktırarak elinde tuttu. Bu başarı, Fransa elçisi Marquis de Villeneuve’ün arabuluculuğu sayesinde sağlanmıştır. Belgrad Antlaşması sonrası Osmanlı, Avrupa’da yaklaşık elli yıl sürecek görece bir barış dönemi yaşadı. Ancak bu barış, Osmanlı’nın askerî teknoloji ve eğitimdeki geriliğini gizleyen bir dönemdi.

Askerî ve kültürel yenilikler

Mahmud döneminde Fransız asıllı Comte de Bonneval (Humbaracı Ahmed Paşa) liderliğinde modern topçu ve humbara birlikleri (Humbaracı Ocağı) kuruldu (1734). Yeni askerî mühendislik okulu açılması denemeleri de bu döneme rastlar. İbrahim Müteferrika’nın matbaası bu yıllarda eser basmayı sürdürdü; 1742’ye kadar on yedi kitap yayımlandı. Ayrıca sadrazamlar ve devlet adamları İstanbul’da kütüphaneler ve külliyeler yaptırdı.

Mahmud’un kişisel özellikleri hakkında kaynaklar onu ağırbaşlı, temkinli, ilme ve sanata saygılı, içine kapanık bir hükümdar olarak tarif eder. Cuma selamlığına düzenli katıldı, halkla temasını sürdürdü. 13 Aralık 1754’te Cuma namazından dönerken ani bir rahatsızlıkla vefat etti. Naaşı Yeni Cami’deki Turhan Sultan Türbesi’ne gömüldü. Ayrıntı için I. Mahmud’un ölümü ve türbesi yazısı okunabilir. Dinî ve mimari eserleri için I. Mahmud döneminde dinî hayat yazısına bakılabilir. Önceki dönem için III. Ahmed, sonraki dönem için III. Osman yazıları okunabilir.

Saray çevresi ve idare

Mahmud döneminde sarayda Darüssaade Ağası Hacı Beşir Ağa’nın nüfuzu belirgindi. Beşir Ağa, uzun yıllar harem ve vakıf işlerinde etkili oldu; Eyüp, Haremeyn ve İstanbul’da hayır eserleri bıraktı. Sadrazamlıkta Hekimoğlu Ali Paşa (üç kez sadrazamlık yaptı) ve Silahdar Seyyid Mehmed Paşa gibi isimler öne çıktı. Hekimoğlu Ali Paşa, devlet düzenini sağlam tutmaya çalışan, kütüphane ve camiler yaptıran bir devlet adamıydı. Bu isimler, Mahmud’un devlet işlerini paylaştığı kadroyu oluşturdu.

İstanbul’da yangınlar ve veba salgınları dönemin önemli sorunlarındandı; 1750’lerde büyük yangınlar şehrin farklı semtlerini harap etti. Mahmud, yangın sonrası mahallelerin yeniden inşasına ve ahşap yapılara karşı tedbirlere önem verdi. Ekonomik olarak savaşlar nedeniyle yükselen masraflar, vergi ve tağşiş (akçe ayarı) tartışmalarına yol açtı. Yine de Avrupa ile barış yıllarında ticaret ve esnaf hayatı gelişti. Dönemin sadrazamlarının kurduğu kütüphaneler ve külliyeler, İstanbul’un kültürel mekânlarını zenginleştirdi.

Mahmud’un uzun saltanatı, Belgrad’ın geri alınması ve savaşlarda elde edilen nispi başarılarla Osmanlı için görece bir toparlanma dönemi olarak da anılır; ancak askerî reformların sınırlılığı sonraki yüzyıl için sorun yaratmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

I. Mahmud ne zaman tahta çıkmıştır?

2 Ekim 1730’da, Patrona Halil İsyanı sırasında amcası III. Ahmed’in tahttan inmesiyle tahta çıkmıştır.

Belgrad Antlaşması ne zaman imzalanmıştır?

1739’da imzalanmış ve Belgrad Osmanlı’ya geri verilmiştir.

Nadir Şah ne talep etmiştir?

Caferiyye mezhebinin beşinci mezhep olarak tanınmasını ve Kâbe’de bir Caferî köşesi bulunmasını talep etmiştir; Osmanlı bu talebi kabul etmemiştir.

Humbaracı Ocağı nedir?

Fransız asıllı Bonneval’in önderliğinde 1734’te kurulan, modern humbara ve topçu birliğidir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 14 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mahmud I" md.; Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300-1600; Colin Imber, The Ottoman Empire, 1300-1650; Aksan, Ottoman Wars 1700-1870

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →