III. Ahmed Döneminde Dinî Hayat, Matbaa Fetvası ve Çeşmeler

III. Ahmed döneminin dinî ve kültürel hayatı, matbaanın kurulması için verilen fetva, Üsküdar’daki Yeni Valide Camii, III. Ahmed Çeşmesi ve saray kütüphanesi gibi eserler, damat paşaların külliyeleri ve Mevlevî-Halvetî musiki çevrelerinin canlılığıyla şekillenmiştir.

Matbaa ve fetva

İbrahim Müteferrika, Macar asıllı bir Osmanlı bürokratı ve diplomatı olup 1727’de Damat İbrahim Paşa’nın desteğiyle ilk Osmanlı Türkçe matbaasını kurmak için izin istedi. Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi’den fetva alındı ve padişah fermanı çıkarıldı. Fetvada matbaanın lügat, tarih, coğrafya ve bilim kitapları gibi eserlerin basımı için kullanılmasının uygun olduğu belirtildi. Kur’an-ı Kerim, tefsir, hadis, kelam ve fıkıh gibi dinî ilimlere dair eserlerin basımının ise kapsam dışı tutulduğu kaynaklarda anlatılır. Bu sınırlama, dinî metinlerin hat sanatı ve istinsah geleneği içinde kalmasına dair duyarlılıkla ilişkilendirilir. İlk basılan eser Vankulu Lügati (1729) oldu. Müteferrika matbaasında 1742’ye kadar on yedi kadar eser basıldı. Matbaa tarihi için İbrahim Müteferrika ve matbaa ve Osmanlı’da matbaanın gecikmesi yazıları okunabilir.

Osmanlı’da matbaanın geç kurulması konusunda yaygın görüş, ulemanın matbaaya karşı çıktığı yönündeydi; modern araştırmalar bu iddiayı sorgular. Matbaanın kurulması için fetva alınması, ulemanın bu girişime resmen izin verdiğini gösterir. Matbaanın gecikmesi, hat sanatı ve istinsah kurumunun güçlü olması, ekonomik koşullar ve sınırlı okuyucu kitlesi gibi çeşitli nedenlerle açıklanır.

Yeni Valide Camii ve Ahmed III Çeşmeleri

Üsküdar’da Emetullah Gülnuş Sultan (III. Ahmed’in annesi) adına 1708-1710 yıllarında inşa edilen Yeni Valide Camii, külliyesiyle birlikte Üsküdar meydanını şekillendirdi. Külliyede cami, sıbyan mektebi, çeşme ve türbe bulunur; yapı, Osmanlı barok geçiş dönemi üslubunun erken örneklerindendir. Ayrıca Üsküdar’da III. Ahmed Çeşmesi (1728) ve Topkapı Sarayı Bâb-ı Hümâyûn önündeki III. Ahmed Çeşmesi (1728) Osmanlı çeşme mimarisinin en güzel örnekleri arasındadır. Çeşmelerin kitabelerinde dönemin şairlerinin tarih manzumeleri yer alır. Çeşmelerin işlevi, halkın su ihtiyacını karşılamanın yanı sıra hayır ve vakıf anlayışının görsel ifadesiydi. Bu yapılar için çeşme ve sebiller yazısı okunabilir.

Ahmed III Kütüphanesi ve ilim hayatı

Topkapı Sarayı’nın üçüncü avlusunda, Arz Odası’nın karşısında 1719 yılında inşa edilen Enderun Kütüphanesi (III. Ahmed Kütüphanesi), padişahın kitap sevgisini yansıtır. Sarayın yazma koleksiyonlarının bir bölümü burada toplandı. Kütüphane vakfı, kitapların korunması ve okuyuculara açılması için gelir ayırdı. Aynı dönemde İstanbul’da yeni kütüphanelerin açılması bir dönem hareketine dönüştü; Damat İbrahim Paşa, Şehid Ali Paşa ve diğer devlet adamları kendi kütüphanelerini kurdu. Topkapı kütüphanesi için Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazısı okunabilir.

Ayrıca Damat İbrahim Paşa’nın memleketi Nevşehir’de 1726’da yaptırdığı külliye (cami, medrese, kütüphane, imaret ve han), bir devlet adamının doğduğu şehri imar etme geleneğinin örneğidir. Külliye, Nevşehir’in modern şehrinin çekirdeğini oluşturdu.

Musiki, tasavvuf ve halk dindarlığı

Lale Devri, Osmanlı klasik musikisinin altın dönemlerinden biri sayılır. Mevlevî şeyhi ve musikişinas Nâyî Osman Dede, Itrî’nin mirasını sürdüren bestekârlar bu çevrede yetişti. Mevlevîhaneler, Halvetî ve Celvetî tekkeleri ile Bektaşî çevrelerin dinî musikisi halk arasında yaygınlaştı. Kadızadeli etkisi azalmış, tekke kültürü nispeten rahat bir ortam bulmuştu. Dönemin dinî hayatını anlamak için tarikatların sanat ve musikiye katkıları yazısı faydalıdır.

Öte yandan 1730 isyanının dinî boyutu da vardır: Patrona Halil’in başlattığı isyanda ulema ve medrese talebelerinin bir bölümü isyancılara destek verdi; israf ve eğlence kültürüne yönelik halk tepkisi, dinî ve ahlaki bir dille ifade edildi. Padişahın hayatı için III. Ahmed’in hayatı yazısına bakılabilir.

Haremeyn, hac ve Hırka-i Saadet

III. Ahmed Haremeyn’e yapılan hizmetleri sürdürdü; surre alayları, Mısır ve Şam hac kafileleri düzenli şekilde yola çıktı. Sultan, Mescid-i Nebevî’ye kandiller, halılar ve çeşitli hediyeler gönderdi. Hac yolundaki kale ve su kaynaklarının bakımı için ayrılan ödenekler devlet bütçesinde ayrı bir kalem oluşturuyordu. Hırka-i Saadet Dairesi’nde Ramazan ayında yapılan ziyaretler ve Hz. Peygamber’e ait emanetlere gösterilen saygı, saray dinî hayatının önemli bir yönüydü. Padişahın mukaddes emanetlere ilgisi şiirlerine de yansıdı. Hırka-i Saadet ve emanetler için Topkapı’daki mukaddes emanetler yazısı okunabilir. Hac yolu için Osmanlı’da hac yolculuğu yazısına bakılabilir.

Ahmed ayrıca hat sanatını destekledi; Hafız Osman ekolünün öğrencileri sarayda eser üretti. Şeyh Hamdullah’tan Hafız Osman’a uzanan Osmanlı hat geleneği, bu dönemde mushaf ve levha yazımında yeni bir olgunluğa ulaştı. Osmanlı hattatlarının tarihi için Osmanlı hattatları yazısı faydalı olur.

Lale Devri’nin dinî ve kültürel yönü, matbaa gibi yeniliklerin dinî kurumlarla nasıl bir uzlaşma içinde hayata geçirildiğini göstermesi bakımından özellikle önemlidir. Ulema, bu yenilikleri sınırlı ve denetimli biçimde onaylayan bir çizgide durmuştur.

Sıkça Sorulan Sorular

Matbaa için fetva verilmiş midir?

Evet, Şeyhülislam Abdullah Efendi’den fetva alınmış; dinî eserlerin basımı ise kapsam dışı tutulmuştur.

İlk basılan kitap hangisidir?

Vankulu Lügati, 1729’da basılan ilk eserdir.

III. Ahmed Çeşmesi nerededir?

Topkapı Sarayı’nın Bâb-ı Hümâyûn’u önünde ve Üsküdar’da bulunan iki ünlü çeşmesi vardır.

Yeni Valide Camii kimin adına yapılmıştır?

III. Ahmed’in annesi Emetullah Gülnuş Sultan adına Üsküdar’da inşa edilmiştir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 16 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ahmed III", "İbrahim Müteferrika" ve "Yeni Valide Camii" maddeleri; Orlin Sabev, Waiting for Müteferrika; Shirine Hamadeh, The City's Pleasures; Mehmet İpşirli, Osmanlılarda İlmiye Teşkilatı

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →