II. Mustafa Döneminde Dinî Hayat, Feyzullah Efendi ve Karlofça

II. Mustafa döneminin dinî hayatında en belirgin başlık, hocası Feyzullah Efendi’nin şeyhülislamlık makamındaki nüfuzu ve bunun ilmiye sınıfı içinde yarattığı tartışmadır. Karlofça sonrası ıslahat arayışı, medrese ve vakıf düzenindeki sorunlar, tekke ve halk dindarlığı ile Edirne sarayının dinî atmosferi bu dönemin diğer ana unsurlarıdır.

Feyzullah Efendi ve ilmiye nüfuzu

Erzurumlu Feyzullah Efendi (1639-1703), IV. Mehmed ve II. Mustafa’nın hocası, Osmanlı ilmiye teşkilatının önemli simalarındandır. II. Mustafa’nın 1695’te tahta çıkmasıyla şeyhülislam oldu ve 1703’e kadar bu makamda kaldı. Bu süre içinde oğlu Fethullah Efendi’yi kazaskerliğe, damatlarını ve yakınlarını ise müderrislik ve kadılık mevkilerine getirdi. Bu uygulama, ilmiyede mülâzemet sisteminin liyakatten uzaklaştığı ve aile tekeline dönüştüğü şeklinde eleştirildi. Ulema arasında rekabet ve hoşnutsuzluk büyüdü. Feyzullah Efendi’nin bu dönemde ilmiye rütbeleri ve mülâzemet uygulamaları üzerinde etkili olduğu anlatılır; bu düzenlemelerin ayrıntıları kaynaklara göre farklı yorumlanır.

Şeyhülislamlık makamı bu dönemde fetva işlerinin yanında siyasi ağırlık da kazandı. Feyzullah Efendi, padişahın kararlarında etkili oldu ve Edirne’de saray ile ilmiye arasında bağ kurdu. Şeyhülislamlık kurumunun gelişimi için şeyhülislamlık makamı yazısı okunabilir.

Edirne Vakası’nın dinî-siyasi boyutu

1703 isyanı sırasında isyancılar, Feyzullah Efendi’nin görevden alınmasını ve cezalandırılmasını talep etti. Yeniçeriler, sipahiler, medrese talebeleri (suhte) ve esnaf İstanbul’da toplandı. Bazı ulema ve medrese çevreleri Feyzullah Efendi’ye karşı çıktı ve isyanın meşruiyetini destekleyen fetvalar verdi. Isyancıların talepleri arasında devletin adaleti yeniden sağlaması ve mülâzemet düzeninin düzeltilmesi vardı. Feyzullah Efendi, isyancılar tarafından yakalanıp öldürüldü. Bu olay, ilmiyenin siyasi gelişmelerdeki rolünün ve ulema içi rekabetin devlet düzenini sarsabildiğini gösterdi.

Olayın ardından III. Ahmed tahta çıktı ve yeni şeyhülislam atandı. İsyan sonrasında ilmiye düzeninde bir miktar sadeleşme sağlansa da mülâzemet sorunları 18. yüzyılda da tartışılmaya devam etti. Medrese düzeni için Osmanlı medreseleri yazısı okunabilir.

Karlofça sonrası atmosfer ve ıslahat

Karlofça Antlaşması, Osmanlı toplumunda yenilgi duygusunu ve devlet düzeninin sorgulanmasını beraberinde getirdi. Dinî çevrelerde bu yenilgi, ahlaki gevşeme ve adaletsizlikle ilişkilendirilen yorumlara yol açtı. Vaizler ve ulema, toplumu ahlaka ve sünnete dönmeye çağırdı. Hükümet düzeyinde ise savaş sonrası askerî yeniden yapılanma, vergi düzenlemeleri ve köylerin iskânı gündemdeydi. Dinî hayatta Ramazan, kandil ve mevlid gelenekleri sürdü; ayrıca hac yolu ve Haremeyn’e yapılan hizmetler devam etti. Haremeyn faaliyetleri için Osmanlı’nın Haremeyn hizmetleri yazısına bakılabilir.

Edirne sarayı, tekkeler ve kültür

Mustafa’nın uzun süre ikamet ettiği Edirne Sarayı’nda av, musiki ve şiir meclisleri düzenlendi; saray çevresinde Mevlevî şeyhleri ve musikişinaslar bulundu. Mevlevî musikisinin önemli ismi Nâyî Osman Dede (ö. 1729) ve Itrî gibi sanatçılar bu dönemin dinî musiki geleneğini temsil eder. Tekkeler halk arasında etkinliğini sürdürdü; Halvetî, Celvetî ve Nakşibendî çevreleri savaş yıllarında yoksullara destek verdi. Tekke kültürünün sanat ve musikiye katkıları için tarikatların sanat ve musikiye katkıları yazısı okunabilir.

Mustafa’nın dönemi aynı zamanda Osmanlı’nın Avrupa ile ilişkilerinde yeni bir diplomasi anlayışının doğduğu zamandı; Reisülküttap Rami Mehmed Efendi gibi bürokrat-âlimler, hem dinî ilimlerde hem diplomaside yetkin kişiler olarak öne çıktı. Padişahın hayatı için II. Mustafa’nın hayatı yazısına bakılabilir.

Medrese talebeleri ve toplumsal gerilim

17. ve 18. yüzyıllarda medrese sistemine giren öğrencilerin sayısı, açık kadroların çok üstüne çıktı. Mülâzemet sırasını bekleyen genç âlimler uzun yıllar iş bulamıyor, geçim sıkıntısı çekiyordu. Bu kalabalık, İstanbul ve Edirne gibi şehirlerde hoşnutsuz bir kitle oluşturdu. Medrese talebelerinin, yani suhtelerin 1703 isyanındaki rolü bu birikmiş memnuniyetsizliğin sonucuydu. Ulema, devlet kadrolarının sınırlılığı ve aile bağlarıyla dağıtımı konusunda sürekli şikâyet etti; bu şikâyetler 18. yüzyıl ıslahat risalelerinde de yer aldı. Ilmiye sınıfının iç yapısı hakkında Osmanlı medreselerinde okutulan dersler ve kitaplar yazısı faydalı bir arka plan sunar.

Vakıf gelirleri ve hayır hizmetleri

Savaş masrafları ve mali sıkıntılar vakıf gelirlerini de zorladı. Bazı vakıfların gelirleri azaldı, bazılarında nâzır suistimalleri görüldü. Devlet, vakıfların denetimi için çeşitli düzenlemeler yaptı. Buna rağmen imaretler, çeşmeler, sıbyan mektepleri ve medreseler hizmet vermeye devam etti. Valide sultanların hayır faaliyetleri de sürdü; Üsküdar’da Emetullah Gülnuş Sultan’ın (Mustafa’nın annesi) hayır eserleri bu çevrenin örneğidir. Vakıf hukuku ve işleyişi için vakıf kurumu yazısına bakılabilir.

Bu gelişmeler, II. Mustafa dönemini yalnızca savaş ve antlaşmalar açısından değil, ilmiye ve vakıf düzeninin dönüşümü açısından da önemli kılar. Edirne Vakası’nın dinî-siyasi dersleri, 18. yüzyıl ıslahat tartışmalarında sıkça hatırlanmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Feyzullah Efendi neden eleştirilmiştir?

Aile üyelerine ilmiye mevkilerini dağıtarak tekel oluşturduğu ve mülâzemet düzenini bozduğu gerekçesiyle eleştirilmiştir.

Suhte kimlerdir?

Medrese öğrencilerine verilen addır; 17-18. yüzyıllarda sayıları artarak toplumsal ve siyasi bir güce dönüşmüşlerdir.

Edirne Vakası ulemayı nasıl etkilemiştir?

İlmiye içinde rekabeti ve siyasi rolü görünür kılmış, Feyzullah Efendi’nin ölümüyle sonuçlanmıştır.

II. Mustafa döneminde yeni cami yapıldı mı?

Kısa saltanatı ve savaşlar nedeniyle bilinen büyük bir yapısı yoktur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 24 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mustafa II" ve "Feyzullah Efendi" maddeleri; Rifat Abou-El-Haj, The 1703 Rebellion and the Structure of Ottoman Politics; Mehmet İpşirli, Osmanlılarda İlmiye Teşkilatı; Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300-1600

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →