II. Mustafa: Hayatı, Saltanatı ve Önemli Olaylar

II. Mustafa, IV. Mehmed’in oğlu olup 1664’te Edirne’de doğmuş, 1695-1703 yıllarında hüküm sürmüştür. Şehzadelik yıllarında Manisa ve Edirne’de yetiştirilmiş, tahta çıkınca bizzat sefere çıkan son padişahlardan biri olmuştur. Saltanatı, Zenta yenilgisi, Karlofça Antlaşması ile Osmanlı’nın ilk büyük toprak kaybı ve Edirne Vakası ile hal edilişiyle anılır.

Şehzadelik ve tahta çıkış

Mustafa, babası IV. Mehmed’in hal edildiği 1687’ye kadar saraydaki eğitimini tamamladı. Amcası II. Süleyman ve II. Ahmed zamanında kafes benzeri bir hayat sürdü. Hocası Feyzullah Efendi, ona ilim ve ahlak eğitimi vermiş, devlet işlerinde yetkin bir ilmiye mensubu olarak şehzadeye yakınlık kazanmıştı. Tahta çıkışı (1695), II. Ahmed’in ölümüyle gerçekleşti. Mustafa, kafes sisteminin etkisiyle yetişmiş diğer padişahlardan farklı olarak devlet işlerine daha aktif katılma isteği gösterdi.

Tahta çıkar çıkmaz hocası Feyzullah Efendi’yi şeyhülislam yaptı. Bu tayin, ilmiye sınıfının yetkileri ve nüfuz dengeleri açısından ileride tartışılacak bir kararın başlangıcı oldu.

Bizzat seferlere çıkış

Mustafa, Kanunî’den bu yana sefere çıkan nadir padişahlardandı. 1695’te Habsburglara karşı sefere çıkarak Lugos ve Karansebeş çevresinde Osmanlı için başarılı sayılabilecek harekâtlar yaptı; Lugos’ta Habsburg ordusunu yendi. 1696’da Ulaş Muharebesi’nde Habsburg kuvvetlerine karşı başarı kazanıldı. Bu başarılar, Osmanlı’nın moralini yükseltti. Ancak 1697’de Zenta Muharebesi’nde Habsburg komutanı Savoyalı Prens Eugen, Tisa Nehri’ni geçmekte olan Osmanlı ordusuna saldırdı ve ordu ağır yenilgiye uğradı. Sadrazam Elmas Mehmed Paşa şehit düştü; padişah ordunun başında bulunuyordu ve ordu dağıldı. Zenta, Osmanlı’nın savaş organizasyonundaki zayıflıkları ortaya koydu.

Zenta’nın ardından Osmanlı barış arayışına yöneldi. İngiltere ve Hollanda arabuluculuğunda başlayan müzakereler, 1698’de Karlofça’da toplandı.

Karlofça Antlaşması

26 Ocak 1699’da imzalanan Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Macaristan’ı ve Erdel’i Habsburg’a, Podolya’yı Polonya’ya, Mora’yı Venedik’e bıraktı. Azak Kalesi ise Rusya ile 1700 İstanbul Antlaşması ile Rusya’ya bırakıldı. Osmanlı heyetinde Reisülküttap Rami Mehmed Efendi ve Alexander Mavrokordatos başrol oynadı. Karlofça, Osmanlı için ilk defa savaş sonucunda büyük toprak kaybını kabul ettiği ve Avrupa devletleriyle yeni bir diplomasi dönemine girdiği bir antlaşma olarak tarihe geçti. Antlaşma süreci, Osmanlı diplomasisinde “elçilik” ve “müzakere” pratiklerinin güçlenmesine de yol açtı.

Feyzullah Efendi ve Edirne Vakası

Mustafa’nın savaş sonrası devlet işlerinden çekilip Edirne’de ikamet etmesi, İstanbul’da hoşnutsuzluk yarattı. Şeyhülislam Feyzullah Efendi ve ailesi, ilmiye makamlarını yakınlarına dağıtarak aşırı nüfuz kazandı; oğullarına ve damatlarına yüksek mevkiler verildi. Bu durum, ulema arasında “Feyzullah ailesinin tekeli” eleştirisine yol açtı. 1703’te İstanbul’da başlayan isyan (Edirne Vakası), yeniçeriler, ulema ve esnafın katılımıyla büyüdü ve Edirne’ye ilerledi. Feyzullah Efendi öldürüldü; Mustafa tahttan indirildi ve yerine kardeşi III. Ahmed geçti.

Bu olay, tarihçiler tarafından Osmanlı siyasi sisteminde merkez-başkent ve ulema-askerler ilişkisinin önemli bir göstergesi olarak yorumlanır. Rifat Abou-El-Haj’ın klasik çalışması, olayı çıkar gruplarının rekabeti çerçevesinde açıklar.

Ölümü ve mirası

II. Mustafa, hal edildikten birkaç ay sonra, Aralık 1703’te İstanbul’da vefat etti. Ölüm sebebi olarak hastalık anılır. Naaşı Yeni Cami’deki Turhan Sultan Türbesi’ne defnedildi. Ayrıntı için II. Mustafa’nın ölümü ve türbesi yazısı okunabilir. Dinî ve ilmî yönü için II. Mustafa döneminde dinî hayat yazısına, sonrası için III. Ahmed yazısına bakılabilir. Önceki dönem için II. Ahmed yazısı okunabilir.

Köprülü Amcazade Hüseyin Paşa ve toparlanma çabaları

Zenta yenilgisinden sonra sadrazamlığa getirilen Amcazade Hüseyin Paşa (1697-1702), Karlofça’nın ardından devleti toparlamak için ciddi çaba gösterdi. Hüseyin Paşa, mali düzeni yeniden kurmaya, vergi tahsilini adil hale getirmeye ve ordunun disiplinini sağlamaya çalıştı. Savaş sonrası dönemde tahrip olan Anadolu ve Rumeli köylerinin yeniden iskânı, terk edilen tarlaların ekimi ve vakıf gelirlerinin düzenlenmesi gibi uygulamalar yapıldı. Köprülü ailesinin son büyük sadrazamı sayılan Hüseyin Paşa, aynı zamanda ilme ve kitaba önem verdi. Onun 1702’deki istifasından sonra Feyzullah Efendi’nin nüfuzu daha da arttı.

Mustafa’nın dönemi, Osmanlı yönetiminde “ıslahat” arayışının erken örneklerinden biri sayılır. Bu arayış, savaş kayıplarının ardından devlet kurumlarını yeniden düzenleme isteğiyle birleşti. Ancak ıslahatın başarısı, sürekli sadrazam ve şeyhülislam değişiklikleri, siyasi rekabet ve maliye sıkıntıları nedeniyle sınırlı kaldı. Ayrıca Mustafa’nın avcılığa düşkünlüğü ve Edirne’de uzun süre kalması, İstanbul’daki halk ve ulema üzerinde olumsuz bir izlenim yarattı.

Edirne Vakası’nın nedenleri tarihçilerce farklı biçimlerde değerlendirilir: bazıları ulema arasındaki nüfuz çatışmasını, bazıları ekonomik sıkıntıları, bazıları da padişahın İstanbul’dan uzak kalmasını öne çıkarır. Bu çeşitlilik, olayın tek bir sebebe indirgenemeyeceğini gösterir.

Sıkça Sorulan Sorular

Zenta Muharebesi ne zaman olmuştur?

11 Eylül 1697’de Tisa Nehri kıyısında yapılmış ve Osmanlı ordusu ağır yenilgi almıştır.

Karlofça Antlaşması ne zaman imzalanmıştır?

26 Ocak 1699’da imzalanmış ve Osmanlı’nın büyük toprak kaybını kabul ettiği ilk antlaşma olmuştur.

Edirne Vakası nedir?

1703’te İstanbul’da başlayan, Feyzullah Efendi’nin öldürülmesi ve II. Mustafa’nın hal edilmesiyle sonuçlanan isyandır.

Feyzullah Efendi kimdir?

II. Mustafa’nın hocası olup şeyhülislamlığa yükselen, aile üyelerine yüksek mevkiler vererek nüfuz kazanan ilmiye mensubudur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 4 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mustafa II" md.; Rifat Abou-El-Haj, The 1703 Rebellion and the Structure of Ottoman Politics; Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300-1600; Rami Mehmed Efendi, Karlofça müzakereleri hakkındaki kayıtlar

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →