III. Mustafa Döneminde Dinî Hayat, Laleli ve Ayazma Camileri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Laleli Külliyesi
Ayazma Camii ve diğer yapılar
Fatih Camii'nin yeniden inşası

III. Mustafa dönemi, Osmanlı barok mimarisinin olgunlaştığı Laleli Külliyesi’nin ve Ayazma Camii’nin yapıldığı, Fatih Camii’nin 1766 depreminden sonra yeniden kurulduğu bir dönemdir. Aynı yıllar, Rus savaşı sırasında yapılan dualar, vakıf gelirlerinin savaş ihtiyaçlarına ayrılması ve ilmiye çevrelerinin siyasetteki rolü bakımından da dikkat çeker.

Laleli Külliyesi

İstanbul’da Aksaray yakınlarında 1760-1763 yılları arasında Mimar Mehmed Tahir Ağa tarafından inşa edilen Laleli Camii, III. Mustafa’nın en bilinen eseridir. Cami, yüksek bir teras üzerine kurulmuş, altında dükkânlar ve depolar bulunan bir yapıdır. Bu çözüm, vakıf gelirlerini artırmak ve yapıya yüksek bir görünüm vermek amacıyla kullanılmıştır. Camide sekizgen bir kubbe taşıyıcı sistem, mermer ve renkli taşlarla zengin süslemeler, kıvrımlı kabartmalar ve barok motifler yer alır. İç mekânın sütunlarında ve kapı çerçevelerinde kullanılan renkli mermerler, yapının Osmanlı barok üslubunun en parlak örneği olmasını sağlar.

Külliyede cami dışında medrese, mektep, türbe, çeşme, sebil ve han yapıları vardır. III. Mustafa ve oğlu III. Selim Laleli Külliyesi’ndeki türbede yatar. Laleli Külliyesi, yapıldığı dönemde İstanbul’un en yeni mimari anlayışını temsil ediyordu. Ayrıntılı mimari değerlendirme için Osmanlı mimarisinin dönemleri yazısı okunabilir.

Ayazma Camii ve diğer yapılar

Üsküdar’da Mustafa’nın yaptırdığı Ayazma Camii (1760-1761), yine Mimar Mehmed Tahir Ağa’ya atfedilir. Ayazma Camii, Üsküdar’ın Salacak yamacında küçük bir külliye olarak planlanmış; barok süslemeleri ve kubbe-taşıyıcı düzenleriyle dikkat çeker. Ayazma, Rumca “kutsal su kaynağı” anlamında bir kelimedir ve bölgenin eski bir su kaynağına işaret eder. Ayrıca Mustafa döneminde çok sayıda çeşme, sebil ve mescit yapıldı. Çeşme ve sebil geleneği için çeşme ve sebiller yazısı okunabilir.

Fatih Camii’nin yeniden inşası

1766 depreminde Fatih Camii’nin kubbesi yıkılmış, yapı büyük zarar görmüştü. Mustafa, camiyi aynı yerde yeniden inşa ettirdi (1767-1771). Yeni cami, Fatih’in eski planından farklı olarak barok bir üsluba sahipti ve kubbe tek ayaklı bir düzenle taşınıyordu. Eski külliyenin Sahn-ı Seman medreseleri ve diğer yapıları ise kısmen ayakta kaldı. Bu yeniden inşa, Osmanlı’da tarihî yapıların depremden sonra çağın üslubuyla ihya edilmesinin bir örneğidir. Fatih Külliyesi’nin tarihi için Fatih Sultan Mehmed döneminde dinî hayat yazısı okunabilir.

Savaş yıllarında dinî atmosfer

1768 savaşı başladığında camilerde zafer duaları yapıldı, sancak törenleri düzenlendi ve halkın savaşa katılımı dinî bir söylemle teşvik edildi. Çeşme faciası ve Hotin’deki yenilgi sonrası halk arasında moral bozukluğu görüldü. Vakıf gelirlerinin bir kısmı savaş masraflarına aktarıldı; bazı vakıfların nâzırları ve mütevellileri bu uygulamaya tepki gösterdi. Hırka-i Saadet Dairesi’ndeki ziyaretler ve mukaddes emanetlere saygı törenleri sürdü. Savaşın sürdüğü yıllarda ilmiye mensupları, hükümete danışmanlık yaptı ve fetvalarla savaşın meşruiyetini destekledi. Konunun geniş çerçevesi için Osmanlı şeyhülislamlarının fetvaları yazısı okunabilir.

Tasavvuf ve ilim hayatı

Bu dönemde Mevlevî, Halvetî, Nakşibendî ve Bektaşî tekkeleri faaliyetlerini sürdürdü. Galata Mevlevîhanesi, sanatçıların ve aydınların buluştuğu kültürel bir merkez olarak etkindi. İstanbul’da kütüphane hareketi devam etti ve yeni kütüphaneler kuruldu. Ahmed Resmi Efendi gibi bürokrat-âlimler elçilik ve savaş tecrübelerini eserlerine aktardı. Matbaa faaliyeti ise 1742’de kesilmiş, 1784’te yeniden başlayacaktır. Padişahın hayatı için III. Mustafa’nın hayatı yazısına bakılabilir.

Vakıf düzeni ve Laleli çevresinin gelişimi

Laleli Külliyesi’nin vakıf geliri, caminin altındaki dükkânlar, Laleli Hanı ve çevredeki gayrimenkullerden sağlanırdı. Bu gelirlerle imam, müezzin, kayyum, medrese hocası ve öğrencilerin maaşları ödenir, sebil ve çeşmelerin bakımı yapılırdı. Külliyenin kurulmasıyla birlikte Aksaray-Laleli bölgesi İstanbul’un ticaret ve iskân açısından canlı bir mahallesi haline geldi. Camiyi çevreleyen sokaklarda esnaf ve han ticareti gelişti. Vakfiyede camide Kur’an okunması, Cuma günleri hatim ve padişah için dua şartları gibi hükümler yer alırdı; bu hükümler vakıf kurucusunun ruhu için sürekli hayır ve dua ilkesini yansıtırdı. Vakfiyelerin yapısı için vakıfname ve vakfiyeler yazısı okunabilir.

Laleli Camii, kıble duvarındaki mihrap nişi ve çok renkli mermer kaplamaları nedeniyle Osmanlı sanat tarihçileri tarafından özellikle incelenir. Caminin avlusundaki şadırvan, sebil ve çeşmeler, yapının sosyal işlevini tamamlar. III. Mustafa’nın türbesi, camiyle bitişik ve ayrı bir yapıdır; türbenin içinde padişahın yanı sıra bazı hanedan mensupları yatmaktadır. Bu mekân bugün de ziyaretçilere açıktır ve Osmanlı barok sanatının önemli örneklerinden biri olarak kabul edilir.

Laleli ve Fatih’teki bu yapılar, Osmanlı’da 18. yüzyıl ortasının dinî mimari zevkini ve vakıf kültürünün sürekliliğini belgeleyen en güçlü örnekler arasındadır.

Bu çerçevede III. Mustafa’nın eserleri, vakıf geleneğinin deprem, savaş ve mali sıkıntı dönemlerinde bile işlediğini gösterir.

Sıkça Sorulan Sorular

Laleli Camii’nin mimarı kimdir?

Mimar Mehmed Tahir Ağa’dır; cami 1760-1763 yıllarında inşa edilmiştir.

Laleli Camii’nin özelliği nedir?

Yüksek bir teras üzerine kurulmuş, altında dükkânlar bulunan ve zengin barok süslemeleriyle dikkat çeken bir yapıdır.

Fatih Camii neden yeniden yapılmıştır?

1766 depreminde kubbesi yıkıldığı için III. Mustafa döneminde yeniden inşa edilmiştir.

III. Mustafa nerede yatmaktadır?

Laleli Külliyesi’ndeki türbede defnedilmiştir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 18 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Laleli Camii" ve "Mustafa III" maddeleri; Doğan Kuban, Osmanlı Mimarisi; Gülru Necipoğlu, The Age of Sinan; Mehmet İpşirli, Osmanlılarda İlmiye Teşkilatı

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →