I. Abdülhamid: Hayatı, Saltanatı ve Önemli Olaylar

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Tahta çıkış ve Küçük Kaynarca
Kırım'ın ilhakı ve Gürcistan
1787-1792 savaşı

I. Abdülhamid, III. Ahmed’in oğlu olup 1725’te İstanbul’da doğmuş, 1774-1789 yıllarında on beş yıl hüküm sürmüştür. Kırk dokuz yaşında, yarım yüzyıla yakın kafes yaşamından sonra tahta çıkmış; saltanatı Küçük Kaynarca Antlaşması, Kırım’ın Rusya’ya katılması ve 1787’de başlayan Rus-Avusturya savaşıyla şekillenmiştir.

Tahta çıkış ve Küçük Kaynarca

Abdülhamid, ağabeyi III. Mustafa’nın ölümü üzerine Ocak 1774’te tahta çıktı. Saltanatının ilk aylarında Rus savaşının sonuç aşaması yaşandı. Osmanlı ordusu Silistre çevresinde Rusya’nın ilerleyişi karşısında ağır koşullar altındaydı ve 21 Temmuz 1774’te Küçük Kaynarca Antlaşması imzalandı. Antlaşma ile Kırım Hanlığı bağımsız ilan edildi, Rusya Karadeniz’e kıyı kazandı, Osmanlı topraklarında Ortodoks tebaa adına Rusya’ya bazı koruma hakları tanındı ve Osmanlı büyük bir savaş tazminatı ödemek zorunda kaldı. Bu şartlar, Osmanlı için 18. yüzyılın en ağır antlaşmalarından biri olarak anılır.

Antlaşmanın dinî boyutu da vardır: Kırım Müslümanları üzerinde Osmanlı padişahı dinî lider (halife) olarak kabul edilecek, siyasi bağımsızlık Kırım Hanı’nda olacaktı. Bu madde, Osmanlı padişahının halifelik sıfatının uluslararası bir metinde dinî nüfuz anlamında kullanılmasının erken bir örneği olarak yorumlanır ve sonraki yüzyıllarda halifelik vurgusunun gelişmesinde etkili görülür. Konu için Osmanlı’ya hilafetin geçişi yazısı okunabilir.

Kırım’ın ilhakı ve Gürcistan

Rusya, Küçük Kaynarca’dan sonra Kırım’daki nüfuzunu artırdı. Kırım Hanlığı’ndaki iç çekişmeler Rusya’nın müdahalesini kolaylaştırdı ve 1783’te Kırım doğrudan Rusya’ya ilhak edildi. Osmanlı bu olayı kabul etmek zorunda kaldı: 1784 Aynalıkavak Tenkihnamesi ile durum resmen onaylandı. Kırım’ın kaybı, Karadeniz’in Osmanlı gölü olmaktan çıkması anlamına geliyordu. Çok sayıda Kırım Müslümanı Osmanlı topraklarına göç etti. Bu göçler, Rumeli ve Anadolu’nun demografik ve kültürel yapısını etkileyen ilk büyük dalgalardan biriydi.

1787-1792 savaşı

1787’de Rusya’nın Kırım’daki kararlı tavrı ve Osmanlı’nın Kırım’ı geri alma arzusu yeni bir savaşa yol açtı. Avusturya da Rusya’nın yanında savaşa katıldı. Savaşın başında Osmanlı ordusu başarılar gösterdi; ancak Özi (Ochakov) 1788’de Rusya’nın eline geçti. Abdülhamid’in ölümünden önce Belgrad, Hotin ve diğer kaleler tehlike altındaydı. Kaptan-ı Derya Cezayirli Gazi Hasan Paşa, 1788’de Özi önündeki deniz harekâtında ve Karadeniz’de başarılı oldu. Hasan Paşa’nın idaresi, donanmanın yeniden yapılandırılması ve tersane faaliyetleri açısından önemlidir. Savaş, Abdülhamid’in ölümünden sonra III. Selim döneminde sürecektir.

Kişiliği ve ölümü

Abdülhamid, dindar, ağırbaşlı, sağduyulu ve hayırsever bir hükümdar olarak anılır. Hattat ve şair olan padişah, hayır faaliyetleriyle de bilinir. Kaynaklara göre, Küçük Kaynarca’nın şartları nedeniyle derin bir üzüntü yaşadı. 7 Nisan 1789’da kalp rahatsızlığı veya felçle vefat etti; Bahçekapı’daki Hamidiye Külliyesi’nde yer alan türbesine defnedildi. Ayrıntı için I. Abdülhamid’in ölümü ve türbesi yazısı okunabilir. Yerine yeğeni III. Selim geçti. Dinî ve sosyal eserleri için I. Abdülhamid döneminde dinî hayat yazısına bakılabilir. Önceki dönem için III. Mustafa yazısı okunabilir.

Islahat girişimleri: Halil Hamid Paşa

Abdülhamid döneminde sadrazam Halil Hamid Paşa (1782-1785), Osmanlı ordusunu Avrupa tarzında yeniden düzenlemeyi amaçlayan girişimlerde bulundu. Fransız subaylardan yararlanıldı, topçu ve humbaracı birliklerinin eğitimi geliştirildi; Mühendishane ve Hendesehane faaliyetleri sürdürüldü. 1784’te İbrahim Müteferrika’nın matbaasının yeniden faaliyete geçirildiği anlatılır. Ancak Halil Hamid Paşa’nın reformları, yeniçeri ve ulema çevrelerinin tepkisine yol açtı ve 1785’te idam edildi. Bu olay, ıslahatın Osmanlı’da siyasi riskleri olduğunu gösterdi ve III. Selim’in sonraki yıllardaki girişimlerinin önünü hazırladı.

Ekonomi, İstanbul ve toplum

Savaşların yarattığı mali yük, tağşiş (akçe ayarının düşürülmesi) ve vergi baskılarını artırdı. İstanbul’da büyük yangınlar (özellikle 1782-1784’te) şehrin birçok semtini yaktı ve yeniden imar için ek kaynak gerektirdi. Ayrıca Kırım’dan gelen göçmenler İstanbul ve Rumeli’ye yerleştirildi. Padişah halkın sıkıntılarına karşı duyarlı davranarak sadaka ve yardım dağıtılmasına önem verdi. Dönem, vebanın ve kıtlığın da etkili olduğu bir zaman olarak anılır. Osmanlı toplumunda taşra ayanlarının güçlenmesi de bu yıllara rastlar: devletin merkezî kontrolünün zayıfladığı bölgelerde yerel güç sahipleri vergi toplama ve asayiş görevlerini üstlendi.

Abdülhamid’in kişisel hayatı hakkında kaynaklar, onun mütevazı, sade yaşamı seven, ibadet ve hayır işlerine düşkün olduğunu belirtir. Oğlu Mehmed’i ve yeğeni Selim’i kafeste eğitmeye çalıştığı, özellikle Selim’in devlet işlerine hazırlanması için ona fırsat verdiği anlatılır; bu anlatı, Selim’in reformcu kimliğine zemin hazırlayan bir hikâye olarak aktarılır, ancak tarihî ayrıntılar tartışmalıdır.

Abdülhamid’in saltanatı, ağır bir antlaşma ve toprak kaybıyla başlayan, ancak ıslahat girişimlerinin ve yeni bir dış politika arayışının filizlendiği bir dönem olarak da yorumlanır.

Sıkça Sorulan Sorular

Küçük Kaynarca Antlaşması ne zaman imzalanmıştır?

21 Temmuz 1774’te, I. Abdülhamid’in saltanatının ilk yılında imzalanmıştır.

Kırım ne zaman Rusya’ya katılmıştır?

1783’te Rusya tarafından ilhak edilmiş, 1784’te Osmanlı bunu kabul etmiştir.

Cezayirli Gazi Hasan Paşa kimdir?

I. Abdülhamid döneminin ünlü kaptan-ı deryası ve sadrazamıdır; donanmanın yeniden düzenlenmesinde rol almıştır.

Abdülhamid nerede defnedilmiştir?

İstanbul’daki Bahçekapı Hamidiye Külliyesi’ndeki türbesindedir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 7 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Abdülhamid I" md.; Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300-1600; Aksan, Ottoman Wars 1700-1870; Colin Imber, The Ottoman Empire, 1300-1650

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →