III. Selim Döneminde Dinî Hayat, Mevlevîlik ve Vehhabi Meselesi

III. Selim döneminde dinî hayat, padişahın Mevlevî musikisine ve tasavvufa yakınlığı, Nizam-ı Cedid ıslahatları karşısında ulema ve yeniçeri çevrelerinin tepkisi, Hicaz’da Vehhabi hâkimiyetinin ortaya çıkması ve Haremeyn’e hizmet sorumluluğunun sınanması çerçevesinde şekillenir.

Mevlevîlik ve musiki

Selim, Galata Mevlevîhanesi şeyhleriyle yakın ilişki kurmuş, Mevlevî ayinlerine katılmış ve bu yola gönül vermiş bir padişahtı. Şeyh Galib Dede (ö. 1799), onun yakın dostlarından biriydi; Galib’in Hüsn ü Aşk mesnevisi, Selim’in saltanatı öncesinde yazılmıştı ve padişahın şiir çevresinde yüksek itibar görürdü. Selim, Mevlevî musikisinin gelişiminde etkili oldu: Mevlevî şeyhleri ve musikişinaslar onun himayesinde eserler verdi. Selim’in kendi bestelediği eserler arasında Mevlevî ayinleri de yer alır; bunların bir kısmı günümüze ulaşmıştır. Mevlevîlik hakkında ayrıntı için Mevlevîliğin kuruluşu ve erkânı yazısı okunabilir.

Selim’in sanat himayesi, Osmanlı klasik musikisinin altın dönemlerinden birini besledi. Saray musiki okulu, Mevlevî tekkeleri ve Enderun, bestekâr ve icracıların yetiştiği merkezlerdi. Bu çevre, tarikatların sanat ve musikiye katkılarının somut bir örneğidir. Konunun genişliği için tarikatların sanat ve musikiye katkıları yazısına bakılabilir.

Nizam-ı Cedid ve ulema

Nizam-ı Cedid ıslahatları, başlangıçta şeyhülislam ve ulemanın önemli bir bölümünden destek gördü; ıslahat lâyihaları ulemadan da gelmişti. Ancak yeni ordunun Avrupa tarzı kıyafet ve eğitim uygulaması, bazı çevrelerce dinî hassasiyetle ilişkilendirilerek eleştirildi. Yeni vergi kaynaklarına el konulması, yeniçeri ve ulema ağlarının ekonomik çıkarlarını tehdit etti. 1807 isyanında ulemadan bir kısmının isyancılarla birlikte hareket etmesi, ıslahatın dinî bir çerçeveyle meşrulaştırılmasındaki zorlukları gösterir. Şeyhülislam Ataullah Efendi’nin hal fetvası, ulemanın siyasi gücünü yeniden hatırlattı. Şeyhülislamlık kurumu için şeyhülislamlık makamı yazısı okunabilir.

Ayrıca Selim, ıslahatı dinî argümanlarla desteklemek için ulemanın görüşlerini aldı; yeni askerî eğitim ve tekniklerin cihad kapsamında meşruiyetini savunan risaleler yazdırdı. Bu çaba, Osmanlı’da ıslahat–din ilişkisinin 19. yüzyıldaki tartışmalarının erken örneğini oluşturur.

Hicaz’da Vehhabi hâkimiyeti

18. yüzyılda Necd’de Muhammed b. Abdülvehhâb’ın önderliğinde ortaya çıkan ve Suud ailesiyle ittifak kuran hareket, 1803’te Mekke’yi, 1805-1806’da Medine’yi ele geçirdi. Hareket, kabir ziyaretleri ve türbe kültürü gibi uygulamaları şirke yakın görüp karşı çıkıyor, bu yapıları yıkıyordu. Osmanlı yönetimi için Haremeyn’in kaybı büyük bir prestij sorunuydu; çünkü padişah “Hâdimü’l-Haremeyn” unvanını taşıyordu. Hac kervanlarının Şam ve Mısır yollarıyla yola çıkması bir süre engellendi. Bu durum, Selim’in saltanatının sonlarında ve II. Mahmud dönemi boyunca devam eden bir meseleydi. Konu hassas olup farklı taraflarca farklı yorumlanmaktadır; tarafsız yaklaşım için Osmanlı ve Arap kaynaklarını birlikte okumak gerekir. Haremeyn hizmetleri için Osmanlı’nın Haremeyn hizmetleri yazısı okunabilir.

Vakıflar, kışlalar ve hayır eserleri

Selim, Üsküdar’daki Selimiye Kışlası (Selimiye Camii) ve Levent Çiftliği’ndeki askerî tesislerle birlikte camiler ve vakıf yapıları da yaptırdı. Selimiye Kışlası’nın camisi, askerlerin ibadet ihtiyacını karşılayan bir yapıydı. Ayrıca Selim, Eyüp ve Üsküdar’da çeşmeler, sebiller ve mescitler yaptırdı. Ancak 1807 isyanından sonra bu yapıların bir kısmı zarar gördü veya işlevini yitirdi. Valide Mihrişah Sultan, oğlu Selim adına Eyüp’te Mihrişah Valide Sultan Külliyesi’ni (1792-1796 civarı) yaptırdı; külliye cami, medrese, sebil, türbe ve çeşmeden oluşur. Eyüp’teki bu külliye, 18. yüzyıl sonu Osmanlı mimarisinin örneklerinden biridir. Padişahın hayatı için III. Selim’in hayatı yazısına bakılabilir.

Eğitim ve çeviri faaliyetleri

Selim döneminde Mühendishane-i Bahri ve Mühendishane-i Berri-i Hümayun’un (1795) kuruluşuyla modern bilimlerin eğitimine ağırlık verildi. Mühendishanelerde matematik, geometri, topçuluk ve harita bilgisi okutuldu; Avrupa dillerinden kitaplar tercüme edildi. 1797’de Mühendishane matbaası kuruldu ve burada matematik, harp ve fen kitapları basıldı. Bu uygulama, ulemanın bir kısmı tarafından onaylanmış, bazı çevrelerce ise şüpheyle karşılanmıştı. Din ve fen arasındaki ilişki konusunda dönemin yazarları, İslam medeniyetindeki bilim geleneğine atıf yaparak yeni bilimlerin meşruiyetini savundu. Bu tartışmaların uzun tarihi için ilim öğrenmeye teşvik eden ayet ve hadisler yazısı okunabilir.

Halk dindarlığı ve toplumsal hayat

İstanbul’da Ramazan, kandil ve bayram gelenekleri sürdü; sarayda ve camilerde mevlid okutuldu. Selim’in saltanatı boyunca sebil, çeşme ve imaret hizmetleri devam etti. Şehirdeki yangınlar ve vebalar toplumsal sıkıntı yarattı; vakıflar ve hayır kurumları yaraları sarmaya çalıştı. Dönemin dinî-sosyal yapısını anlamak için Osmanlı’da Ramazan gelenekleri yazısı okunabilir. Selim’in öldürülmesi sonrasında halk arasında ona duyulan sempati, “şehit padişah” anlayışıyla anılması sonucunu doğurdu; bu anma geleneği hukuki bir statü değil, toplumsal hafızanın ifadesidir.

Dolayısıyla III. Selim dönemi, din ve yenilik, tasavvuf ve devlet, gelenek ve ıslahat ilişkilerinin Osmanlı’da keskin biçimde sorgulandığı bir dönemdir.

Sıkça Sorulan Sorular

III. Selim hangi tarikata yakındı?

Mevlevî tarikatına yakınlığıyla tanınır; Galata Mevlevîhanesi ve şeyhleriyle ilişkisi bilinir.

Vehhabi hareketi Hicaz’ı ne zaman almıştır?

1803’te Mekke, 1805-1806’da Medine Vehhabi-Suudi güçlerinin denetimine geçmiştir.

Hal fetvasını kim vermiştir?

Şeyhülislam Topal Ataullah Efendi, 1807’de Selim’in hali için fetva vermiştir.

Mihrişah Valide Sultan Külliyesi nerededir?

Eyüp’te yer alır ve III. Selim’in annesi Mihrişah Sultan tarafından yaptırılmıştır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 28 Nisan 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Selim III", "Mevlevîlik" ve "Vehhâbîlik" maddeleri; Stanford J. Shaw, Between Old and New; Mehmet İpşirli, Osmanlılarda İlmiye Teşkilatı; Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →