IV. Mustafa Döneminde Dinî Hayat, Fetvalar ve İlmiye

IV. Mustafa’nın on dört aylık saltanatında yeni büyük bir dinî eser yaptırılmamıştır. Dönemin dinî hayatı, şeyhülislamlık makamının fetvalarla siyasetteki rolü, Nizam-ı Cedid’in dinî argümanlarla kaldırılması, Sened-i İttifak’ın şer’î boyutu ve halk dindarlığının sürekliliği çerçevesinde incelenir.

Hal fetvası ve ulemanın rolü

1807’de III. Selim’in hal edilmesi için şeyhülislam Topal Ataullah Efendi’nin fetvası alındı. Fetvada padişahın Nizam-ı Cedid uygulamalarıyla şer’î esasları ve geleneği bozduğu, bu nedenle saltanatın sürmesinin uygun olmadığı belirtildi. Fetva, Osmanlı tarihinde hükümdar değişikliklerinin dinî meşruiyete dayandırılmasının bir örneğidir. Ancak fetvanın verildiği ortamın baskı ve tehdit altında olduğu, ulemanın bir bölümünün isyancılarla birlikte hareket ettiği tarihçilerce vurgulanır. Fetvanın hukuki tartışması, şeyhülislamlık makamının siyasetin dışında bir otorite mi yoksa güç dengelerinin bir parçası mı olduğu sorusunu gündeme getirir. Kurum için şeyhülislamlık makamı ve Osmanlı şeyhülislamlarının fetvaları yazıları okunabilir.

Alemdar Mustafa Paşa’nın İstanbul’a gelişinden sonra Ataullah Efendi azledildi ve yeni bir şeyhülislam atandı. Mustafa’nın ve III. Selim’in öldürülmesinin şer’î ve ahlaki yönü, ulema ve halk arasında ağır bir yıkım olarak anıldı.

Nizam-ı Cedid’in kaldırılması

İsyancılar, Nizam-ı Cedid’in “gâvur taklidi” bir düzen olduğunu ileri sürdü. Yeni ordunun kıyafeti, eğitimi ve davranışları bazı çevrelerce dinî hassasiyetle ilişkilendirildi. Kimi ulema, yeni askerî tekniklerin ve kıyafetin dinî olarak sakıncalı olmadığını savundu; ancak etkili bir grup bunu yeniçeri ocağının geleneksel yapısına tehdit olarak gördü. Bu tartışma, 19. yüzyıl boyunca devam edecek olan “gelenek ve yenilik” çatışmasının erken bir örneğidir. Nizam-ı Cedid’in kaldırılmasıyla birlikte İrad-ı Cedid hazinesi de lağvedildi ve gelirler eski kurumlara aktarıldı.

Sened-i İttifak’ın şer’î boyutu

1808 Sened-i İttifak metninde ayanların şeriata ve devlete bağlılığı, adaletin gözetilmesi, vergilerin şer’î ve örfî kurallara uygun toplanması gibi hükümler yer aldı. Belge, padişahın otoritesini hukuk çerçevesinde sınırlıyor ve ayanların haklarını tanıyordu. Bu nedenle hem ulema hem ayanlar tarafından benimsenmiş bir uzlaşma metni olarak yorumlanır. Ancak belgenin uygulanması kısa sürdü; Alemdar Vakası sonrasında sened fiilen geçersiz kaldı. Tarihçiler bu belgeyi Osmanlı anayasal tarihinin erken ve kırılgan bir girişimi olarak değerlendirir.

Halk dindarlığı, tekkeler ve Haremeyn

Siyasi kargaşa yıllarında İstanbul’daki camiler, tekkeler ve vakıf kurumları faaliyetlerini sürdürdü. Mevlevîhaneler, Halvetî ve Nakşibendî tekkeleri halkın manevi ihtiyacına cevap verdi. III. Selim’in öldürülmesi, Mevlevî çevrelerde ve halk arasında derin bir yas yarattı. Haremeyn’in Vehhabi denetiminde olması nedeniyle hac yolu bu yıllarda kapalıydı veya zorlukla işliyordu; surre alayı geleneği büyük ölçüde kesintiye uğramıştı. Konunun genel çerçevesi için surre alayı yazısı okunabilir. Padişahın hayatı için IV. Mustafa’nın hayatı yazısına bakılabilir.

Vakıflar ve ayanların dinî-sosyal rolü

Taşra ayanları, vakıf kurma ve cami-çeşme yaptırma yoluyla bölgelerinde meşruiyet kazanmaya çalıştı. Rusçuk, Tirnova, Yanya ve diğer merkezlerde ayanların yaptırdığı camiler, medreseler ve han-kervansaraylar bu dönemin dinî-sosyal manzarasını oluşturur. Ayanların hayır faaliyetleri, merkezî devletin zayıfladığı yerlerde sosyal hizmetlerin yerel güçler eliyle yürütüldüğünü gösterir. Alemdar Mustafa Paşa’nın Rusçuk’ta ve İstanbul’da vakıf yaptırdığı anlatılır; ancak ayrıntılar kaynaklara göre değişir. Vakıf düzenini anlamak için Osmanlı’da vakıf sistemi yazısı okunabilir.

Savaş, isyan ve siyasi kargaşa vakıf gelirlerini de etkiledi. Mütevelliler gelirleri toplamakta zorlandı, bazı vakıflar yağma ve hasar gördü. Devlet adamları, vakıf mallarına el konulması konusunda ulemanın itirazlarıyla karşılaştı. Bu çatışma, II. Mahmud döneminde kurulacak Evkaf-ı Hümayun Nezareti’nin (1826) arka planını oluşturan sorunlardan biridir.

Cuma selamlığı, Ramazan ve saray protokolü

Siyasi çalkantıya rağmen saray protokolü ve dinî törenler sürdürülmeye çalışıldı. Padişahın Cuma selamlığına çıkışı, Ramazan‘da Hırka-i Saadet ziyareti ve bayram törenleri meşruiyetin sembolik araçları olarak önemliydi. Mustafa’nın saltanatı kısa olsa da ilk Cuma selamlığında yeniçeri ve ulema çevrelerinin yer aldığı geniş bir katılım sağlandığı anlatılır. Bu törenler, Osmanlı’da dinî ve siyasi otoritenin iç içe işleyişinin ifadesidir. Selamlık geleneği için Cuma selamlığı yazısı okunabilir.

Genel olarak bu dönem, dinî kurumların siyasetle iç içe geçtiği, ancak yeni dinî eserlerin üretilmediği bir geçiş evresidir. Bu nedenle IV. Mustafa’nın dinî mirası, bir yapı veya eserden çok, fetvalar, ulema–devlet ilişkileri ve ıslahat tartışmaları üzerinden okunur.

Sonuç olarak IV. Mustafa dönemi, ulema, ayan ve ordu arasındaki güç ilişkilerinin dinî dille ifade edildiği, ancak kalıcı dinî eserlerin üretilmediği bir geçiş evresidir.

Sıkça Sorulan Sorular

IV. Mustafa döneminde yeni külliye yapıldı mı?

Kısa saltanatı ve siyasi kargaşa nedeniyle bilinen büyük bir dinî yapı yaptırılmamıştır.

III. Selim’in hal fetvasını kim vermiştir?

Şeyhülislam Topal Ataullah Efendi, 1807’de hal fetvasını vermiştir.

Nizam-ı Cedid neden kaldırıldı?

Yeniçeri ve bazı ulema çevrelerinin tepkisi sonucunda, yeni düzenin geleneğe aykırı olduğu iddiasıyla kaldırıldı.

Sened-i İttifak’ın önemi nedir?

Padişah, hükümet ve ayanlar arasındaki ilişkileri hukuki bir metinle düzenleyen erken bir uzlaşma belgesidir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 29 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mustafa IV" md.; Stanford J. Shaw, Between Old and New; Mehmet İpşirli, Osmanlılarda İlmiye Teşkilatı; Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →