Madenler ve Define Bulana Düşen Pay: Rikaz

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Rikâz kavramı
Hadis kaynağı
Define ile maden farkı

Define (rikâz) bulan kişi, hadise göre bulduğu şeyin beşte birini (humus) ayırır. Hanefî mezhebi, yer altından çıkan altın, gümüş, demir gibi maden ürünleri için de aynı ölçüyü uygular. Ancak mezhepler define ve maden kavramlarını farklı değerlendirdiğinden hükümler değişir; bu yüzden bulunan şeyin türü, dönemi ve çıkarıldığı yer önce belirlenmelidir.

Rikâz kavramı

Rikâz, sözlükte “yere gömülü olan şey” anlamına gelir. Fıkıhta iki türlü kullanılır: insanlar tarafından gömülmüş olan mallar (kenz) ve yerin yaratılışıyla birlikte barındırdığı madenler. Hanefîler bu iki kavramı rikâz çatısı altında toplar ve ikisi için de humusu (beşte biri) uygun görür. Şâfiî ve Hanbelî fıkhı ise define ile madeni ayırır: Defineden beşte bir, madenden ise ancak nisaba ulaşırsa yüzde 2,5 oranında zekât gerekir (Şâfiî) şeklinde bir ayrım vardır. Bu fark, zekât ile humus arasındaki hukukî niteliğin farklı yorumlanmasından ileri gelir.

Hadis kaynağı

Konu, Peygamber Efendimiz’in “Rikâzda humus vardır” mealindeki hadisine dayanır (Buhârî, Zekât 66; Müslim, Hudûd). Hadis, define bulan kişinin bulduğu maldan beşte birini ayırması gerektiğini bildirir. Aynı hadis, hayvanın verdiği zarar, kuyu ve maden için “hederdir” (tazmin yoktur) ifadesini de içerir; bu ifade rikâz hükmüyle birlikte nakledilir. Dolayısıyla maden meselesinde de bu hadis delil gösterilir, ancak hadisin madeni kapsayıp kapsamadığı mezhepler arasında yorum farkına yol açar.

Define ile maden farkı

Define (kenz): İnsanların gömdüğü ve bulunduğunda sahibi bilinmeyen mal. Cahiliye devrine ait olduğu anlaşılıyorsa humus verilir.
Maden: Yerin yapısında yaratılış gereği bulunan altın, gümüş, demir, bakır, petrol gibi unsurlar.
Lukata (buluntu): İslam dönemine ait olduğu anlaşılan, sahibi bilinen veya aranabilecek mal; bu ayrı hükme bağlanır ve kamuya duyurulması gerekir.

Define bulunmuşsa, ilk adım malın tarihini ve sahibinin tespit edilebilir olup olmadığını anlamaktır. Dönemi ve sahibi bilinmeyen, İslam öncesine ait bir define bulunduğunda humus çıkarılır; bu pay zekât sınıflarına verilebilir. Müslüman dönemine ait olduğu anlaşılırsa lukata hükmü uygulanır ve sahibi aranır.

Bulunan şeyin hukuki durumu

Define, bulunduğu yerin sahipliği, malın dönemi ve işareti gibi unsurlara göre farklı hükümlere bağlanır. Klasik kaynaklarda, kişinin kendi mülkünde bulduğu defineyle sahipsiz arazide bulduğu define ayrı ayrı ele alınır ve mezhepler pay dağılımında farklı görüşlere sahiptir; bu ayrıntılar için bir din görevlisine veya fıkıh kaynaklarına başvurmak gerekir. Ülkemizde ise hukukî düzenleme ayrı bir boyut taşır: tarihi eser niteliğindeki buluntular kamu malı sayılır ve yetkililere bildirilmesi zorunludur. Dinî hükümle birlikte mevzuata uymak gerekir; bu nedenle tarihî değer taşıyan define bulan kişi, yetkili makamlara başvurmalıdır.

Madenlerin hükmü

Hanefîler altın, gümüş, demir, bakır, kurşun gibi eriyebilir madenlerde humusu uygun bulur; mezhepte eriyemeyen taş ve çamur gibi unsurlar kapsam dışıdır. Çağdaş fetvalarda petrol ve doğalgaz konusu, yer altı kaynaklarının devlet tekelinde olması sebebiyle ayrı bir hukukî bağlamda ele alınır; şahsî mülkiyette değildir. Maden işletmeciliği yapan şirketler için zekât, ticaret malı mantığıyla hesaplanır. Bununla ilgili temel bilgiler için arıcılık, tavukçuluk ve balıkçılığın zekâtı yazısındaki ticaret malı hesabı faydalı olabilir.

Humus nasıl dağıtılır?

Define veya madenden ayrılan beşte bir, zekât verilecek sınıflara verilebilir. Bu pay, Hanefî mezhebinde “fey” benzeri bir mal gibi değerlendirilmiştir; kişi fakir ise ihtiyacını karşılamak üzere payı kendisine de alabilir. Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde ise bu payın zekât sınıflarına verilmesi gerekir. Ayrıntılı sınıflar için zekâtın verilebileceği sekiz sınıf yazısına bakılabilir.

Örnek

Bir kişi tarlasını sürerken içinde eski sikkeler bulunan bir küp çıkarsın ve bu sikkelerin değeri 2.000.000 lira olsun. Hukuki bildirim yükümlülükleri yerine getirildikten sonra, define kişiye bırakılırsa beşte biri olan 400.000 lira zekât sınıflarına verilir. Bu miktar için yıl şartı aranmaz; define bulunduğu anda humus vacip olur. Zekât yılı hesabının neden aranmadığını anlamak için havl şartı yazısına bakılabilir.

Rikâz ve fey ilişkisi

Hanefî fıkhında rikâz humusu, fey ve ganimet gibi devlet gelirlerine benzetilir; bu sebeple zekâtın nisap ve yıl şartları bu pay için aranmaz. Fakir olan kişi payı kendi ihtiyacı için de kullanabilir. Şâfiîlerde ise rikâz humusu zekât hükmündedir ve ancak zekât alabilecek sınıflara verilir. Bu fark, rikâz payının niteliği hakkındaki yorumdan doğar. Gündelik hayatta karşılaşılan durumlarda, payın sorumluluğunu yerine getirmek isteyen kişi, ihtiyatlı davranıp onu zekât alıcılarına verir.

Define bulmanın etik yönü

Define bulan kişi, işin dinî boyutunun yanında emanet ve dürüstlük ilkelerini de gözetir. Bulunan şeyin sahibi biliniyorsa veya aranabiliyorsa, buluntu o kişiye ulaştırılmalıdır. İslam hukukunda sahipsiz mal bulan kişinin duyuru yapması esastır; define ise bu hükümden ayrılır, çünkü eski dönemlere ait ve sahibi artık bilinemez mal olarak değerlendirilir. Bu hassasiyet, toplumsal düzen ve hakkaniyet ilkeleriyle de bağlantılıdır; zekât konusunun toplumsal boyutu için zekâtın toplumsal faydaları yazısına bakılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Define bulana ne kadar pay düşer?

Rikâz hadisine göre bulunan define üzerinden beşte bir (yüzde 20) ayrılır. Geri kalan, mezhep ve hukukî duruma göre bulana ya da arazi sahibine ait olabilir.

Defineden humus verirken yıl şartı aranır mı?

Hayır. Define bulunduğu anda humus vacip olur; yıl geçmesi gerekmez.

Tarihî eser define bulunursa ne yapılmalı?

Tarihî eser niteliğindeki buluntular kamu malı sayıldığından yetkili makamlara bildirilmelidir. Dinî hükümler mevzuata aykırı hareketi gerektirmez.

Madenden zekât nasıl hesaplanır?

Hanefîlerde altın, gümüş, demir gibi madenlerde humus esastır. Şâfiîlerde madenden nisaba ulaşırsa yüzde 2,5 zekât gerekir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 24 Ekim 2026 · Kaynaklar: Buhârî, Zekât 66; Müslim, Hudûd; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Rikâz" ve "Maden" maddeleri; Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal (Zekât bölümü)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →