Zeyd b. Sâbit (r.a.) Kimdir? Hayatı, İslam’a Girişi ve Vefatı

Zeyd b. Sâbit (r.a.), Hazrec’in Neccâr oğullarından, Peygamberimizin vahiy kâtiplerinin başında gelen, Hz. Ebû Bekir döneminde Kur’an’ı suhuf hâlinde toplayan, Hz. Osman döneminde mushafları çoğaltan heyetin başkanı olan sahâbîdir. Ferâiz (miras hukuku) ilmindeki otoritesi ve kadılığıyla da tanınır. Yaklaşık 45/665’te Medine’de vefat etti.

Çocukluğu ve Medine’ye Hicret

Zeyd, hicretten yaklaşık on bir yıl önce Mekke’de doğdu; babası Sâbit b. Dahhâk, Buâs Savaşı’nda öldürüldü. Küçük yaşta yetim kaldı ve annesi Nevâr bint Mâlik tarafından büyütüldü. Peygamberimiz Medine’ye hicret ettiğinde Zeyd on bir yaşlarındaydı. Annesi onu Peygamberimize götürdü; Zeyd on yedi sure ezberlediğini söyledi ve Peygamberimizin huzurunda okudu. Peygamberimiz çok memnun oldu. Bedir ve Uhud’a yaşı küçük olduğu için alınmadı; Hendek ve sonraki savaşlara katıldı. Bu kısa hayat hikâyesi hadis ve sîre kaynaklarında yer alır.

Yabancı Dilleri Öğrenmesi

Peygamberimiz Zeyd’in zekâsını fark ederek ona Yahudilerin yazısını (İbranice, Süryanice) öğrenmesini emretti. Zeyd’in rivayetine göre: “Resûlullah bana ‘Ben Yahudilerin yazışmalarından emin değilim; onların yazısını öğren’ buyurdu. On beş gün içinde öğrendim; Yahudilere yazılacak mektupları ben yazar, onların mektuplarını okurdum” (Tirmizî, İlim; Ebû Dâvûd, İlim; Buhârî, Ahkâm bölümünde muallak olarak aktarılır). Böylece Zeyd, Medine devletinin tercümanı ve diplomatik yazışma sorumlusu oldu. Bu görev, İslam’ın erken döneminde dil bilgisinin devlet idaresindeki önemini gösterir.

Vahiy Kâtipliği

Zeyd, Peygamberimizin yanında ayetler indikçe onları yazan kâtiplerin başında geliyordu. Ayetler deri parçaları, hurma dalları, kemikler ve taş levhalar üzerine yazılırdı. Peygamberimiz ayetin yerini söylerdi. Peygamberimiz vefat ederken Kur’an yazılı olarak mevcuttu fakat tek mushaf hâlinde toplanmamıştı. Zeyd, Peygamberimizin son Ramazan‘da Cebrâil ile yaptığı arzada (karşılıklı okuma) hazır bulunanlardan biriydi; son arzada okunan Kur’an biçimini bilenler arasında anılır. Bu özellik, ona sonraki görevlerde güveni artırdı.

Ebû Bekir Dönemi: Kur’an’ın Toplanması

Yemâme Savaşı’nda (12/633) pek çok hâfız sahâbî şehit oldu. Hz. Ömer, Kur’an’ın kaybolma riskini görüp Ebû Bekir’e toplanmasını önerdi. Ebû Bekir önce çekindi: “Peygamberimizin yapmadığı bir işi nasıl yapacağız?” Sonra ikna oldu ve Zeyd’i görevlendirdi: “Sen genç, akıllı ve güvenilir birisin; Peygamberimize vahiy yazıyordun. Kur’an’ı araştırıp topla.” Zeyd, “Bana bir dağı taşımak teklif edilseydi bundan daha ağır olmazdı” dedi. Sonunda razı oldu ve Kur’an’ı yazılı malzemelerden ve hâfızların ezberinden topladı; her ayeti iki şahit ve Peygamberimizin huzurunda yazıldığına dair doğrulamayla kabul etti (Buhârî, Fezâilü’l-Kur’ân). Tevbe Suresi’nin son iki ayeti Huzeyme el-Ensârî’de bulundu. Toplanan suhuf Ebû Bekir’de, sonra Ömer’de, sonra Hafsa’da saklandı.

Osman Dönemi: Mushafların Çoğaltılması

Hz. Osman döneminde (yaklaşık 25-30/646-651) Ermenistan ve Azerbaycan seferinde Şamlılar ile Iraklılar arasında Kur’an okunuşu konusunda anlaşmazlık çıktı. Huzeyfe b. el-Yemân durumu Osman’a bildirdi. Osman, Hafsa’daki suhufu istedi ve Zeyd b. Sâbit, Abdullah b. Zübeyr, Saîd b. el-Âs ve Abdurrahman b. Hâris’ten oluşan heyeti görevlendirdi. Okuyuş ayrılığında Kureyş lehçesi esas alınacaktı. Zeyd ile Kureyşli üyeler Tevbe, Ahzâb gibi bazı ayetlerde ihtilafa düştüklerinde Kureyş lehçesine göre yazıldı (Buhârî, Fezâilü’l-Kur’ân). Çoğaltılan mushaflar Mekke, Şam, Basra, Kûfe ve Medine’ye gönderildi. Bu mushaflar “Osmanî mushaf” adıyla bilinir ve bugün Müslümanların okuduğu Kur’an’ın yazı temelini oluşturur (Übey b. Kâ’b ile aynı alanda çalışan diğer ilim sahibi).

Ferâiz ve Kadılık

Peygamberimiz “Ümmetimin ferâizi en iyi bilen Zeyd b. Sâbit’tir” buyurmuş (Tirmizî, Menâkıb; hadis hasen kabul edilir). Zeyd, Hz. Ömer’in Medine’den ayrıldığı seferlerde vekil bıraktığı kişiydi. Medine’de kadılık yaptı, fetva verdi ve halife Osman döneminde beytülmal sorumluluğunu üstlendi. Miras hukuku konusunda sonraki fakihlerin esas aldığı pek çok hükmü sahâbe arasında o belirledi; Hanefî, Şâfiî ve Mâlikî fıkıhlarında Zeyd’in ferâiz görüşleri esas alınır. “Zeyd b. Sâbit’in ferâiz kuralları” bu fıkıh birikiminin başında gelir.

İbn Abbâs ile Olay

Bir gün Zeyd bineğine bineceği sırada İbn Abbâs gelip bineğinin üzengisini tuttu. Zeyd, “Resûlullah’ın amcasının oğlu, bunu yapma” dedi. İbn Abbâs, “Âlimlerimize ve büyüklerimize böyle davranmamız emrolundu” cevabını verdi. Zeyd onun elini öpüp “Biz de Peygamberimizin ehl-i beytine böyle davranmamız emrolundu” dedi (İbn Sa’d; Hâkim; sened değerlendirmesi tartışmalıdır). Bu olay, ilim ve hısımlık karşılığındaki saygının güzel örneği olarak anlatılır.

Vefatı

Zeyd b. Sâbit’in vefat tarihi 42-56 yılları arasında farklı verilir; çoğunlukla 45/665 kabul edilir. Medine’de vefat ettiğinde Ebû Hüreyre, “Bu ümmetin bilgini (haberi) öldü; Allah İbn Abbâs’ı onun yerine halef kılsın” dedi (İbn Sa’d). Kabri Bakî’dedir. Ensâr’dan ilim sahibi sahâbîlerle benzer çizgisi için Ubâde b. Sâmit ve Muâz b. Cebel yazıları okunabilir. Örnek yönleri için örnek davranışları yazısına bakınız.

Kavramlar Sözlüğü

• Suhuf: Ebû Bekir döneminde toplanan sayfalar topluluğu.
• Mushaf: Osman döneminde bir araya getirilen ve çoğaltılan ciltli Kur’an nüshası.
• Ferâiz: Miras hukuku ilmi.
• Arza: Cebrâil ile Peygamberimizin Kur’an’ı karşılıklı okuması.

Kur’an’ın Toplanmasına Dair Tartışmalar

Kur’an’ın toplanma süreci hakkında Buhârî’deki rivayet, Müslüman âlimlerce esas kabul edilir. Modern araştırmacılar bazı ayrıntılarda tartışmalar yürütür: Toplama işlemi Ebû Bekir döneminde mi başladı, yoksa Peygamberimiz zamanında zaten yazılı olan metinler sadece derlendi mi? Müslüman âlimler Peygamberimiz zamanında Kur’an’ın yazılı olduğunu ancak tek ciltte toplanmadığını kabul eder; suhufun hazırlanması bu yazılı metinlerin korunması amacı taşır. Hâfızların sayısının çok olması Kur’an’ın aslında hem yazıyla hem sözlü nakille korunduğunu gösterir. Orientalist tartışmalar farklı varsayımlar ileri sürse de, mevcut mushafın erken dönem nüshalarıyla (Topkapı ve Taşkent mushafları gibi) uyumu dikkat çeker. Bu konu akademik araştırmalarda hâlâ incelenmektedir; yazıda Müslüman kaynakların rivayeti esas alınmıştır.

Zeyd’in Hadis Rivayetleri

Zeyd’den yaklaşık doksan hadis rivayet edilmiştir. Bunlardan birkaçı Buhârî ve Müslim’dedir; örneğin “Allah, bizden bir hadisi duyup ezberleyen ve onu başkasına ulaştıran kimsenin yüzünü ak etsin” (Ebû Dâvûd, İlim; Tirmizî, İlim) hadisi onun rivayetidir. Ayrıca “Ariyye” (hurma satışı) ruhsatı hakkındaki hadisi aktarır (Buhârî, Büyû’). Öğrencileri arasında Said b. el-Müseyyeb, Hârice b. Zeyd ve Ebû Seleme b. Abdurrahman gibi ünlü tâbiîn vardır. Bu öğrencileri sayesinde Medine fıkıh okulunun temelini atan isimlerden biri oldu. Aynı dönem çevresi için Ebû Talha el-Ensârî biyografisi de okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Zeyd b. Sâbit kimdir?

Hazrec’in Neccâr oğullarından, vahiy kâtibi, Kur’an’ın toplanması ve çoğaltılmasının sorumlusu sahâbîdir.

Kur’an’ı Ebû Bekir döneminde kim topladı?

Hz. Ömer’in önerisiyle Ebû Bekir, bu işi Zeyd b. Sâbit’e verdi (Buhârî, Fezâilü’l-Kur’ân).

Zeyd Osman döneminde ne yaptı?

Mushafların çoğaltılması için kurulan heyetin başkanı olarak Kureyş lehçesine uygun nüshaları hazırladı.

Zeyd hangi ilimde meşhurdur?

Ferâiz, yani miras hukukunda; Peygamberimiz onu bu konuda ümmetin en bilgini diye anmıştır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 10 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Zeyd b. Sâbit" md.; Buhârî, Fezâilü'l-Kur'ân ve Ahkâm; Tirmizî, İlim ve Menâkıb; İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-kübrâ; İbn Hacer, el-İsâbe

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →