İmam Zeynelâbidîn Kimdir? Kerbelâ’dan Kurtulan İmam

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Hayatı ve ailesi
Kerbelâ sonrası yaşamı
İlmi ve Sünnî gelenekteki yeri

İmam Zeynelâbidîn, Hz. Hüseyin’in oğlu Ali’dir (yaklaşık 38-94/659-713). Kerbelâ’da hasta olduğu için hayatta kalan, sonraki yıllarını Medine’de ilim ve ibadetle geçiren bu zat, Sünnî gelenekte güvenilir bir tâbiîn âlimi ve hadis râvisi, Şîa’da ise dördüncü imam olarak kabul edilir; her iki gelenek de ilmini ve takvâsını över.

Hayatı ve ailesi

Ali b. Hüseyin, Hz. Ali’nin torunu, Hz. Hüseyin’in oğludur; annesinin Sâsânî hanedanı soyundan geldiği rivayet edilir. Doğum tarihi hakkında 36, 37 veya 38/657-659 gibi farklı rakamlar verilir. Zeynelâbidîn (“ibadet edenlerin süsü”) lakabıyla ve “Seccâd” (çok secde eden) gibi sıfatlarla anılır. Kerbelâ’da hasta olduğundan savaşa katılmadı ve hayatta kaldı. Olaydan sonra esir olarak Kûfe ve Şam’a götürüldü, ardından Medine’ye döndü. Aile bilgileri için Ehl-i Beyt kimdir yazısına bakılabilir.

Kerbelâ sonrası yaşamı

Medine’ye döndükten sonra siyasetten uzak kalarak ilim, ibadet ve hayır işleriyle meşgul oldu. Kaynaklarda aşırı derecede ibadet ettiği, geceleri uzun uzun namaz kıldığı, gizli sadaka vermesiyle tanındığı anlatılır. Vefatından sonra, gece yüzlerce evde yoksullara gizlice yiyecek taşıdığının anlaşıldığı rivayet edilir; bu anlatı, gizli sadaka geleneğine örnek olarak sıkça zikredilir (bk. sağ el verdiğini sol el bilmesin hadisinin anlamı). Bu tür ayrıntıların kaynakları sonraki dönemlere ait olabilir ve ihtiyatla aktarılmalıdır.

İlmi ve Sünnî gelenekteki yeri

Ali Zeynelâbidîn, Medine’nin yedi büyük fakihinden olan tâbiîn dönemi âlimlerinden sayılır. Hadis rivayetinde güvenilir (sika) kabul edilmiş ve kendisinden İmam Zührî gibi önemli âlimler hadis nakletmiştir. Kütüb-i Sitte’de rivayetleri yer alır. Sünnî âlimler onu hem ilmi hem takvâsıyla över; Zührî’nin “Ali b. Hüseyin’den daha faziletli Kureyşli görmedim” mealindeki sözü nakledilir (Zehebî, Siyer). Bu sebeple Ehl-i Sünnet için o, Ehl-i Beyt’in ilim ve takvâ sahibi bir mensubudur; ancak Şîa’daki imamet inancı Sünnî anlayışta benimsenmez.

Sahife-i Seccâdiyye

Ali Zeynelâbidîn’e nispet edilen dua metinleri “es-Sahîfetü’s-seccâdiyye” adlı kitapta toplanmıştır; bu eser “Zebûr-ı Âl-i Muhammed” olarak da anılır ve Şîa’da büyük değer görür. Duaların belagati ve manevî derinliği, farklı mezheplerden okurlarca takdir edilmiştir. Ancak kitabın metninin senedi ve Zeynelâbidîn’e aidiyeti konusunda Sünnî hadis ilminde ayrı değerlendirmeler yapılır; bu sebeple eserdeki duaların bir kısmı bilinmekle birlikte, kesin bir nispet iddiası taşımayan ihtiyatlı bir bakışla okunması önerilir. Dualarda Allah’a yakarış, tevbe, şükür ve sosyal sorumluluk temaları öne çıkar.

Şîa gelenekteki yeri

İsnâaşeriyye Şîa’sında Ali Zeynelâbidîn dördüncü imamdır; imametin Hz. Hüseyin’den ona geçtiği kabul edilir. Şîa, onun bu konumunu nass ve vasiyetle belirlenmiş olarak görür; bu inanç Sünnî anlayışta benimsenmez. İki gelenek de onun ilmi, takvâsı ve sabrı konusunda ortak saygı duyar. Farklılık, imamet ve masumiyet anlayışındadır. On iki imam konusu için On İki İmam kimdir yazısına bakılabilir.

Vefatı

İmam Zeynelâbidîn’in 94 veya 95 yılında (712-713) Medine’de vefat ettiği kabul edilir. Cennetü’l-Bakî’ye defnedildiği, kabrinin amcası Hz. Hasan’ın yanında bulunduğu anlatılır. Vefatının sebebi hakkında bazı rivayetlerde zehirlenme anlatılır; bu, kaynaklar arasında kesinlik taşımayan bir iddiadır. Bakî Mezarlığı için Cennetü’l-Bakî Mezarlığı yazısı okunabilir. Hz. Zeyneb’in Kerbelâ’daki rolü için ise Hz. Zeyneb bint Ali yazısı faydalıdır.

Ahlâkı ve cömertliği

Kaynaklarda İmam Zeynelâbidîn’in yumuşak huylu, affedici ve cömert olduğu anlatılır. Kendisine kötü söz söyleyen kişilere iyilikle karşılık verdiği, köle ve hizmetçilerine güzel davrandığı rivayet edilir. Bir keresinde hizmetçisi elindeki sıcak yemeği üzerine döktüğünde “Öfkelerini yutanlar ve insanları bağışlayanlar…” ayetini (Âl-i İmrân, 3/134) hatırlatan cevabıyla hizmetçiyi azat ettiği anlatılır; bu hikâye farklı lafızlarla nakledilir ve edebî bir ahlâk örneği olarak bilinir. Böyle anlatılar tarihî ayrıntıdan çok, onun ahlâkî imajını yansıtır. İbadeti hakkındaki abartılı anlatımlar için ise ihtiyatlı olmak gerekir; zira Peygamber Efendimiz aşırı ibadetten sakındırmış ve orta yolu tavsiye etmiştir (Buhârî, Savm 55).

Siyasetten uzak duruşu ve Medine’deki ilim hayatı

Kerbelâ sonrasında Ali Zeynelâbidîn, Emevîlere karşı ayaklanmalara katılmadı; Harre Vakası’nda (63/683) Medine yağmalandığında da korunduğu, Emevî komutanı Müslim b. Ukbe tarafından saygı gördüğü rivayet edilir. Medine’de ilimle, ibadetle ve hayır işleriyle meşguldü. Öğrencileri arasında Zührî, Zeyd b. Eslem ve oğlu Muhammed Bâkır gibi isimler vardır. Bu ilmî faaliyet, Medine ilim çevresinin gelişmesine katkıda bulunmuştur. Oğlu Muhammed Bâkır ve torunu Câfer-i Sâdık, sonraki yüzyılda hem Sünnî hem Şîa gelenek için önemli ilim şahsiyetleri olmuştur. Bu zincir için On İki İmam kimdir yazısı okunabilir. Ayrıca Ehl-i Beyt sevgisinin Sünnî anlayıştaki ölçüsü için Ehl-i Sünnet’te Ehl-i Beyt sevgisi yazısına bakılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular