Zübeyr b. Avvâm (r.a.)

Kimliği

Zübeyr b. Avvâm, Kureyş’in Esed koluna mensuptur. Annesi, Peygamberimizin halası Safiyye bint Abdülmuttalib’dir; dolayısıyla Resûlullah’ın halasının oğludur. Babası erken yaşta vefat edince annesinin sıkı terbiyesiyle yetişti. Hz. Hatice de halasıdır. Hz. Ebû Bekir’in kızı Esmâ ile evlendi; oğulları Abdullah b. Zübeyr, Urve b. Zübeyr gibi önemli şahsiyetler bu evlilikten doğdu.

İslam’a Girişi

Genç yaşta, rivayetlere göre on beş-on altı yaşlarındayken, Hz. Ebû Bekir’in davetiyle Müslüman oldu. İlk Müslümanlar arasında sayılır. Amcasının, dininden döndürmek için onu bir hasıra sarıp dumanla eziyet ettiği, onun ise “Artık asla küfre dönmem” dediği rivayet edilir. Habeşistan’a ve Medine’ye hicret etti.

Peygamberimizle İlişkisi

İslam uğruna kılıç çeken ilk kişinin Zübeyr olduğu rivayet edilir: Mekke’de Peygamberimizin yakalandığı söylentisini duyunca kılıcını çekerek koşmuş, Resûlullah onun için hayır duası etmiştir. Bedir, Uhud, Hendek ve diğer bütün gazvelerde bulundu. Bedir’de başındaki sarı sarık ile tanınmış, meleklerin de o gün sarı sarıklı olarak indiği rivayet edilmiştir. Hayber ve Mekke’nin fethinde de sancaktarlardan biriydi.

Faziletine Dair Hadisler

Hendek savaşında Peygamberimiz düşmanın durumunu öğrenmek için kimin gideceğini sormuş, üç defa Zübeyr gönüllü olmuştur. Bunun üzerine Resûlullah “Her peygamberin bir havârîsi (yardımcısı) vardır; benim havârîm de Zübeyr’dir” buyurmuştur (Buhârî, Cihâd; Fedâilü’l-ashâb; Müslim, Fedâilü’s-sahâbe).

Yine aynı olayda Peygamberimiz ona “Anam babam sana feda olsun” diyerek iltifat etmiştir (Buhârî, Fedâilü’l-ashâb; Müslim, Fedâilü’s-sahâbe). Aşere-i mübeşşere arasında yer alır.

Sonraki Hizmetleri

Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer dönemlerinde fetihlere katıldı. Yermük savaşında kahramanlık gösterdi. Mısır’ın fethinde Amr b. Âs’a yardıma gönderilen birliklerin başındaydı ve Babil Kalesi’nin fethinde surlara ilk tırmananlardan oldu. Hz. Ömer’in şûra heyetinin üyelerindendi.

Ticaretle büyük bir servet edindi, ancak cömertliğiyle tanındı. Binlerce kölesinin kazandığı geliri kendisi için harcamayıp tasadduk ettiği rivayet edilir. İnsanlar emanetlerini ona bırakırdı; o ise bunları borç olarak kabul edip sahiplerine teminat verirdi. Vefatında oğlu Abdullah’a, üzerindeki borçları ödemesini vasiyet etmiş, “Bir yerde zorlanırsan mevlâma sığın” demiş; mevlâsının Allah olduğunu söylemiştir. Bu uzun rivayet Buhârî’de yer alır (Buhârî, Farzu’l-humus).

Vefatı

Hz. Osman’ın şehadetinden sonra Hz. Ali’ye biat etti. Ardından Hz. Osman’ın kanının talebi meselesinde Hz. Âişe ve Talha ile birlikte Basra’ya gitti. Cemel olayı sırasında Hz. Ali’nin kendisine Peygamberimizin bir sözünü hatırlatması üzerine savaşmaktan vazgeçerek meydanı terk ettiği rivayet edilir. Dönüş yolunda Vâdi’s-sibâ’ denilen yerde namaz kılarken İbn Cürmûz adlı biri tarafından öldürüldü (hicri 36/656). Hz. Ali, katilin getirdiği kılıcı görünce “Bu kılıç nice zaman Resûlullah’ın yüzünden sıkıntıyı gidermişti” diyerek üzüntüsünü dile getirmiş ve katili cehennemle müjdelemiştir.

Ehl-i Sünnet, Zübeyr’in ictihadla hareket ettiğini, sonunda fitneden uzaklaştığını ve cennetle müjdelenmiş bir sahabi olduğunu kabul eder. Kabri Basra yakınlarındadır.

Hadis Rivayetindeki Titizliği

Zübeyr, Peygamberimizle bu kadar uzun süre birlikte bulunduğu hâlde az hadis rivayet ederdi. Oğlu Abdullah sebebini sorduğunda, Resûlullah’ın “Kim bilerek bana yalan isnat ederse cehennemdeki yerine hazırlansın” buyurduğunu duyduğunu söylemiştir (Buhârî, İlim). Bu hassasiyet, sahabenin Peygamber sözünü nakletmede ne kadar dikkatli olduğunu gösterir ve bugün de dinî bilgi aktaranlar için bir uyarıdır.

Örnek Alınacak Yönleri

• Cesaret: Tehlikeli görevlere ilk gönüllü olması.
• Emanet ve borç hassasiyeti: Kul hakkını en sona bırakmaması.
• Hakka dönüş: Uyarı karşısında fitneden el çekebilmesi.
• Peygamber sözünü naklederken gösterdiği titizlik; bilmediği veya emin olmadığı bir şeyi Resûlullah’a nispet etmekten kaçınması. Bugün sosyal medyada kaynağı belirsiz sözleri hadis diye paylaşanlar için önemli bir uyarıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: Buhârî, Cihâd; Fedâilü'l-ashâb; Farzu'l-humus; Müslim, Fedâilü's-sahâbe; Tirmizî, Menâkıb; İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-kübrâ, III; Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Zübeyr b. Avvâm" md.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →