Tarım Ürünlerinin Zekâtı: Öşür Oranları

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Öşrün dayanağı
Oranlar ve sulama şekilleri
Nisap şartı var mı?

Tarım ürünlerinin zekâtına öşür denir. Yağmur ve nehir gibi emeksiz sulanan ürünlerde onda bir, sulama masrafı ve emek gerektiren ürünlerde yirmide bir oranında verilir. Hanefî mezhebine göre ürünün hasat zamanında, nisap şartı aranmadan çıkarılması gerekir; öşür, yıl geçmesine bağlı değildir.

Öşrün dayanağı

En’âm Suresi’nde, ürünlerin hasat gününde hakkının verilmesi emredilir: “Hasat günü hakkını verin” (6/141). Peygamber Efendimiz (s.a.s.), yağmurla ve kaynak suyuyla sulanan veya kendiliğinden yetişen ürünlerde onda bir, kova ile sulanan ürünlerde yirmide bir ölçüsünü belirtmiştir (Buhârî, Zekât 55). Bu hadis, öşrün oranlarını belirleyen temel kaynaktır. Ürün hasat edildiği anda zekâtı vacip olur; üzerinden bir yıl geçmesi gerekmez.

Oranlar ve sulama şekilleri

Onda bir (yüzde 10): Yağmur, akarsu, kaynak suyu gibi masrafsız veya az masraflı yollarla sulanan ürünler.
Yirmide bir (yüzde 5): Dolap, kova, motor ve pompa ile sulanan, emek ve masraf gerektiren ürünler.
Karışık sulama: Ürün yılın bir kısmında yağmurla, bir kısmında sulamayla yetişmişse ağırlıklı olan yönteme göre hesap yapılır; hâlen gelişmiş sulama sistemlerinde de bu çerçeve esas alınır.

Günümüzde damla sulama, ilaçlama, gübreleme ve makineleşme gibi masraflar arttığı için çiftçilerin birçoğu yirmide bir oranını uygulamaktadır; masrafın ağırlığı arttıkça oranın düşmesi de bu mantıktan doğar. Gelirle ilgili genel bir bilgi için zekât hesaplarken borçların düşülmesi yazısı da okunabilir.

Nisap şartı var mı?

Hanefî mezhebinde öşür için ayrıca bir nisap aranmaz; az veya çok her ürün öşre tabidir. Ebû Hanîfe’nin görüşü bu yöndedir. Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinde ise beş vesk (yaklaşık 650 kg civarında hububat) şartı vardır; nisaba ulaşmayan üründe öşür gerekmez. Bu görüş, “beş vesk’ten az olanda zekât yoktur” hadisine dayanır (Buhârî, Zekât 4; Müslim, Zekât). Vesk’in kilogram karşılığı kaynaklara göre değiştiği için çoğu zaman yaklaşık değer verilir.

Hangi ürünler öşre tabidir?

Hanefîlere göre toprak ürünlerinin tamamı öşre tabidir: buğday, arpa, mısır, sebze, meyve, pamuk ve benzeri. Odun, kamış, ot ve kendiliğinden biten ağaç ürünleri gibi sınırlı kalemler kapsam dışında bırakılabilir. Diğer mezheplerde ise genellikle saklanabilen ve ölçülebilen gıda maddeleri esas alınır. Ürünlerin ticarete dönüşmesi hâlinde ticaret malı zekâtı ayrıca gündeme gelir; bu ayrım için arıcılık, tavukçuluk ve balıkçılığın zekâtı yazısına bakılabilir.

Masraflar düşülür mü?

Hanefî mezhebine göre tohum, işçilik ve gübre gibi masraflar öşürden düşülmez; ürünün tamamı üzerinden hesap yapılır. Cumhurun görüşünde ise sulama masrafı oranın değişmesine yansıdığı için ayrıca düşüm gerekmez. Bazı çağdaş âlimler, borçlanmış çiftçinin üretim masrafını gelirden düşmesini savunur; bu görüş ictihadî bir tercihtir. Kişi, uygulamasını bölge müftülüğüne sorarak netleştirebilir.

Öşür kime verilir?

Öşür, zekât sınıfları kapsamında Tevbe Suresi’ndeki sekiz gruptan birine verilir. Hasat sırasında nakit ya da ürün cinsinden ödenebilir. Fakirler, bizzat çiftçinin tarlasından da yararlanabilir. Verilecek yerler hakkında zekâtın verilebileceği sekiz sınıf yazısına göz atılabilir.

Hesaplama örneği

Bir çiftçi 20 ton buğday hasat etmiş ve tarlayı yağmurla sulamış olsun. Öşür oranı onda bir olduğundan 2 ton buğday verilmelidir. Aynı ürün kuyudan motorla sulanarak yetişseydi 1 ton verilecekti. Ürünü satmışsa, satış bedelinden de öşre denk gelen miktar verilebilir. Sonraki yıl için elde kalan para ayrı bir zekât yılı başlatır; bunun için maaş ve birikimin zekâtı yazısındaki mantık geçerlidir.

Meyve, bağ ve bahçe ürünleri

Meyve veren ağaçların, bağ ve bostanın ürünü de öşre tabidir. Hurma, üzüm, zeytin, fındık, ceviz gibi ürünlerde hasat edilen miktar üzerinden hesap yapılır. Ağaçta olgunlaşmadan satılan ürünlerde, satış bedeli üzerinden öşür verilmesi ihtiyatlı görülür. Zeytin yağı gibi işlenmiş ürünlerde, ürün çıktığı hâliyle öşre tabidir; işlendikten sonra elde tutulan yağ ise ticarete konu olmuşsa ayrıca zekât hesabına girer. Bu iki hesabı karıştırıp aynı ürünü iki kez saymamak gerekir.

Kira ile işlenen arazi

Araziyi kiralayarak ekim yapan kişide öşür, ürünün sahibine, yani kiracıya aittir; çünkü ürünün sahibi odur. Ortakçılıkta ise ürün paylaşılıyorsa her ortak kendi hissesinin öşrünü verir. Hanefî mezhebinde Ebû Hanîfe’ye göre kira ile işlenen arazide öşür toprak sahibine, İmâmeyn’e (Ebû Yûsuf ve Muhammed) göre ise ürün sahibine aittir; günümüzde fetva ikinci görüş yönündedir. Konuyla ilgili tartışma, Osmanlı’dan beri öşür ve haraç düzenlemeleriyle birlikte işlenmiştir.

Osmanlı’da öşür

Osmanlı’da öşür, devlete ödenen bir vergi niteliği kazanmış, Tanzimat sonrasında ve 1925’te kaldırılana kadar bir gelir kaynağı olarak varlığını sürdürmüştür. Dinî yükümlülük ile devlete ödenen vergi birbirinden ayrı düşünülmelidir. Günümüzde ödenen vergi, öşür yerine geçmez; çiftçi, dinî sorumluluğu için ayrıca hesap yapar. Zekât ile vergi arasındaki farklar hakkında zekât ile vergi arasındaki farklar yazısı okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Öşür ne zaman verilir?

Ürün hasat edildiğinde verilir. Hanefîlere göre yıl geçmesi şartı yoktur; hasat zamanı vacip olma zamanıdır.

Öşür oranı yüzde kaçtır?

Yağmurla sulanan ürünlerde onda bir (yüzde 10), emek ve masrafla sulananlarda yirmide bir (yüzde 5) oranında verilir.

Öşür için nisap gerekir mi?

Hanefî mezhebinde nisap aranmaz. Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinde yaklaşık beş vesk nisap şartı vardır.

Satılan ürünün öşrü nasıl verilir?

Ürün satıldıysa ürün cinsinden verilebileceği gibi, öşre karşılık gelen bedel nakit olarak da verilebilir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 25 Ağustos 2026 · Kaynaklar: Kur’an-ı Kerîm, En‘âm Suresi (6/141); Buhârî, Zekât 55; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Öşür" maddesi; Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal (Zekât bölümü)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →