Zekât Verirken Söylemek Gerekir mi? Niyetin Yeri
Zekât verirken söylemek gerekir mi? Niyetin yeri, zekât olduğunu alıcıya bildirme zorunluluğu, vekil aracılığıyla verme ve mezheplerin ölçüsü.
Zekâtın geçerli olması için verirken içten niyet etmek gerekir; dille söylemek ya da alıcıya “bu zekâttır” demek şart değildir. Alıcının zekât olduğunu bilmesi gerekmez. Niyet, zekâtı verirken veya zekât malını ayırırken yapılır; para alıcının elinde duruyorsa sonradan niyet etmek de bazı durumlarda kabul edilir.
Niyetin ibadetteki yeri
“Ameller niyetlere göredir” hadisi (Buhârî, Bed’ü’l-Vahy 1; Müslim, İmâre), ibadetlerin geçerliliğinde niyetin belirleyici olduğunu bildirir. Zekât da bir ibadet olduğundan, niyetsiz verilen para zekât yerine geçmez; sadaka olarak kalır. Niyet, kalpte yapılan bir kararlılıktır; dille söylenmesi gerekmez. Zekât verirken “zekât niyetiyle veriyorum” demek müstehap olabilir, fakat şart değildir. Niyetin kalbin işi olduğu, birçok ibadet için ortak bir ilkedir.
Niyet ne zaman yapılır?
Hanefî mezhebine göre niyet, zekâtı hak sahibine verirken ya da zekât malını ayırırken yapılır. Yani kişi, belirli bir miktarı zekât niyetiyle ayırıp kenara koymuşsa, bu ayırma anındaki niyet de geçerlidir. Verirken niyet etmeyi unutan kişi, para henüz alıcının elinde duruyorsa ve zekât olarak niyet ederse, bu niyet de yeterli sayılabilir. Para harcanmış veya tüketilmişse sonradan niyet fayda etmez. Bu yüzden zekâtı verirken, bunun bir zekât olduğu bilinciyle hareket etmek gerekir.
Alıcıya “zekât” demek gerekir mi?
Zekâtı alanın bunun zekât olduğunu bilmesi şart değildir. Hatta fakirin onurunu korumak için, zekâtın “hediye”, “bayram harçlığı” veya “yardım” adıyla verilmesi uygundur. Bu, özellikle akrabalara ve utangaç ihtiyaç sahiplerine verilirken önemlidir. Kur’an’da sadakanın gizli verilmesi övülür ve başa kakma eziyeti sadakayı boşa çıkarır (Bakara, 2/271 ve 2/264). Alıcıya zekât olduğunu söylemek, bazı durumlarda utandırıcı olabilir. Önemli olan, verenin niyetinin zekât olması ve alıcının zekâta uygun, yani fakir olmasıdır. Akrabaya verirken inceliğin önemi için kardeşe, amcaya ve teyzeye zekât verilir mi yazısına bakılabilir.
Vekil aracılığıyla verme
Zekâtı bir kurum veya kişi aracılığıyla vermek istenirse, vekile “bunu zekâtım olarak dağıt” diye açıkça bildirmek uygundur. Vekil, zekâtı dağıtırken veren adına niyet eder; veren ise vekile verdiği anda niyet ettiğinde yeterlidir. Vekilin bu zekâtı bağışla karıştırmaması için ayrı kayıt tutması gerekir. Kurumlara verilen zekâtın ayrıntıları zekâtı derneklere ve vakıflara vermek yazısında bulunur.
Niyet unutulursa
Kişi bir miktar parayı fakire verip niyetini belirlememişse, çoğunlukla bu para nafile sadaka sayılır ve zekât borcu devam eder. Ancak kişi zekât vermeyi düşünen biriyse ve daha önce zekât için belirli bir miktar ayırmışsa, ayırdığı paradan verdiği her şey zekât olarak kabul edilebilir. Hanefî mezhebinde bu konuda kolaylık gözetilmiş, zekât niyetiyle ayrılan mala yapılan harcamaların geçerliliği kabul edilmiştir. Bu rahatlık, ibadetin fiilen yerine getirilmesini kolaylaştırır.
Zekât mı, fitre mi, kefaret mi?
Birden fazla malî yükümlülüğü olan kişinin, verdiği paranın hangisine ait olduğunu niyetle belirlemesi gerekir. Zekât, fitre ve kefaret ayrı ibadetlerdir; birine verilen para diğerinin yerine geçmez. Mesela fitreyi zekât niyetiyle vermek, fitrenin ödenmediği anlamına gelir. Bu karışıklıklardan kaçınmak için kişi, zekât için ayrı bir hesap veya zarf kullanabilir. Zekât ve fitre ile ilgili sık yapılan hatalar için zekât ve fitre hakkında sık yapılan hatalar yazısına bakılabilir.
Niyette ihlâs ve gösteriş
Niyet yalnızca ibadetin biçimi değil, aynı zamanda içtenliğidir. Zekâtın Allah rızası için verilmesi, gösteriş ve riyadan uzak durulması gerekir. Hadiste, Allah’ın gölgesinden başka gölge olmayan günde, sağ eliyle verdiğini sol eli bilmeyecek kadar gizli sadaka verenin gölgelendirileceği bildirilir (Buhârî, Ezan 36). Bu hadisin anlamı için sağ el verdiğini sol el bilmesin hadisinin anlamı yazısına bakılabilir.
Mezheplerde niyetin şekli
Hanefî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinde niyet, ibadet esnasında veya kısa bir süre öncesinde yapılabilir. Şâfiî mezhebinde ise zekâtı verirken veya kurum aracılığıyla ayırırken zekât niyetinin bulunması şart koşulur. Aradaki fark çoğu zaman uygulamada belirleyici olmaz, çünkü herkes zekât verirken zaten niyetini tazeler. Kalpteki niyet yeterli olmakla birlikte, “Allah rızası için zekâtımı veriyorum” diyerek niyeti dile getirmek bazı âlimlerce güzel görülmüştür. Bu, niyeti pekiştirme amaçlıdır; şart değildir.
Çocuk ve akıl hastası adına zekât vermek
Zekât mükellefi olan kişi akıllı ve ergen değilse, adına velisi zekât verir ve niyeti velisi yapar. Bu konunun ayrıntıları çocukların malından zekât verilir mi yazısında bulunur. Veli, niyeti çocuk adına yapar; alıcı ise yine fakir olmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Zekât verirken dille söylemek şart mı?
Hayır. Niyet kalple yapılır. Dille söylemek şart değildir.
Alıcıya zekât olduğunu bildirmek gerekir mi?
Gerekmez. Alıcının onurunu korumak için “hediye” veya “yardım” demek de caizdir; önemli olan verenin niyetidir.
Zekât niyetini unuttuysam ne olur?
Para henüz alıcının elindeyse ve harcanmamışsa o anda niyet edilebilir. Zekât için ayrılmış paradan verilenler genelde zekât sayılır.
Zekât ile fitre aynı niyetle verilebilir mi?
Hayır. İkisi ayrı ibadettir; her biri için ayrı niyet gerekir.
Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: · Kaynaklar: Buhârî, Bed’ü’l-Vahy 1; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Niyet" ve "Zekât" maddeleri; Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal (Zekât bölümü); İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, Zekât bölümü
İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular
80 sorunun tamamı →Bu içerik faydalı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.
Kaynakça
- Buhârî, Bed’ü’l-Vahy 1
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Niyet" ve "Zekât" maddeleri
- Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal (Zekât bölümü)
- İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, Zekât bölümü
Genel kaynaklarımız için Kaynakça sayfasına bakınız. Fetva için: Diyanet İşleri Başkanlığı, Alo 190.