Zeyd b. Sâbit: Rivayet Ettiği Hadisler ve İlmî Mirası

Zeyd b. Sâbit, Hazrec’in Neccâr oğullarından, vahiy kâtibi, Kur’an’ın toplanmasında görevli ve ferâiz (miras) ilminin otoritesi olan sahabîdir; kaynaklarda doksan iki hadis rivayet ettiği belirtilir. Medine fıkhının temel isimlerinden biri olan Zeyd, ilmi ve rivayetleriyle sonraki kuşakları etkilemiştir.

Genç Yaşta Vahiy Kâtibi

Zeyd, Hicret sırasında yaklaşık on bir yaşındaydı. Hz. Peygamber Medine’ye geldiğinde babasını Bu’âs Savaşı’nda yitirmiş olan bu çocuğun Kur’an’dan on yedi sure ezberlediği söylendi ve Peygamber onu vahiy kâtipleri arasına aldı. Hz. Peygamber ona, Yahudilerin yazısını ve dilini öğrenmesini emretti; Zeyd on beş gün içinde öğrendi (Tirmizî, İlim; Ebû Dâvûd, İlim). Bu, onun hem Peygamber’in yazışmalarında hem de dış ilişkilerde işlevsel olduğunu gösterir. Zeyd’in ilmî kişiliği için Kurrâ Sahabîler yazısına bakılabilir.

Kur’an’ın Toplanmasındaki Rolü

Buhârî’nin Fezâilü’l-Kur’ân bölümünde Zeyd, Yemâme’den sonra Ebû Bekir ve Ömer’in kendisini çağırdığını, “Sen genç ve akıllı birisin, seni itham etmiyoruz; Resûlullah’a vahiy yazdın; Kur’an’ı ara ve topla” dediklerini anlatır. Zeyd “Bana bir dağı taşımak teklif edilseydi, bundan ağır gelmezdi” der. Kur’an’ı hurma dalları, ince taşlar ve insanların göğsünden toplamış, Tevbe suresinin son iki ayetini Ebû Huzeyme’de bulmuştur. Bu sürecin tarihçesi ve Huzeyme b. Sâbit’in rolü için Huzeyme b. Sâbit yazısına bakılabilir.

Hz. Osman Dönemi ve Mushaf İstinsahı

Hz. Osman döneminde Müslümanlar arasındaki kıraat ihtilafları üzerine, Zeyd başkanlığında Abdullah b. Zübeyr, Sa’îd b. el-Âs ve Abdurrahman b. Hâris’ten oluşan bir heyet mushafı çoğalttı. İhtilaf halinde Kureyş lehçesine göre yazılması esası kabul edildi (Buhârî, Fezâilü’l-Kur’ân). Bu uygulama, Kur’an’ın metin birliğini sağlayarak sonraki asırlara aktarılmasında belirleyici oldu. Bu görev, Zeyd’in ilmî güvenilirliğinin en açık göstergelerindendir.

Önemli Rivayetleri

“Allah, bizden bir söz işitip onu ezberleyen ve başkasına ulaştıran kimsenin yüzünü ağartsın; bilgiyi taşıyan çoğu zaman daha anlayışlı birine taşır” hadisi Zeyd’den rivayet edilir (Ebû Dâvûd, İlim; Tirmizî, İlim). Ramazan‘da Hz. Peygamber’in mescitte kıldırdığı geceler, “evinizde namaz kılın; farz namaz dışında en faziletli namaz kişinin evinde kıldığıdır” hadisi de onun rivayetidir (Buhârî, Ezan; Müslim, Müsâfirîn). Sahur ile sabah namazı arasındaki sürenin elli ayet okuma kadar olduğunu bildiren rivayeti (Buhârî, Mevâkît) ve arâyâ (hurma tahmini) ruhsatını aktaran rivayeti de (Buhârî, Büyû’) meşhurdur. Arâyâ ruhsatı fıkıhta bazı alışverişlerde tahmin yoluyla yapılan satışların istisnası olarak incelenir.

Ferâiz ve Medine Kazâsı

Zeyd, Hz. Ömer’in Hicaz’dan ayrıldığı dönemlerde Medine’de vekil bırakıldığı ve kadılık yaptığı kişidir. Miras taksimi, özellikle ceddin (dedenin) kardeşlerle birlikte mirasçı olması meselesinde Zeyd’in görüşü, Medine ve sonrasında Şâfiî ve Mâlikî fıkhında etkili olmuştur. Hz. Peygamber’in “Ferâizi en iyi bileniniz Zeyd’dir” sözü (Tirmizî, Menâkıb) bu birikimi tescil eder. Ayrıca Hz. Ömer, Zeyd’in ve Übey’in görüşlerini sorar, fetvada onlara başvururdu. Bu bağlamda Fakih Sahabîler yazısı genel bir çerçeve sunar.

Buhârî’nin Tefsir bölümünde Zeyd’in kendi anlatımıyla aktarılan bir olay, onun vahiy kâtipliğinin canlı bir tanıklığıdır. Nisâ suresinin 95. ayeti (“Mü’minlerden özür sahibi olmaksızın oturanlar ile Allah yolunda savaşanlar bir olmaz”) indiği sırada Zeyd, Hz. Peygamber’in yanında yazı yazıyordu; Hz. Peygamber’in dizi Zeyd’in dizine dayanmıştı ve vahiy gelince dizi öyle ağırlaştı ki Zeyd bacağının kırılacağını sandı. Vahiy bitince Hz. Peygamber’e kör olan İbn Ümmi Mektûm’un durumu hatırlatıldı ve ayetin ‘özür sahibi olmaksızın’ kısmı eklenerek indirildi. Bu rivayet, hem vahyin ağırlığını hem de vahiy yazımındaki titizliği gösterir.

Zeyd’in ilmi ve ahlakı hakkında dikkat çekici bir anekdot, İbn Abbâs’ın ona gösterdiği saygıdır. Zeyd bineğine binmek istediğinde İbn Abbâs, Hz. Peygamber’in amcaoğlu olduğu hâlde bineğin yularını tutarak “Âlimlerimize ve büyüklerimize böyle davranmamız emredildi” demiştir (Hâkim). Zeyd de karşılık olarak İbn Abbâs’ın elini öperek “Peygamberimizin ehl-i beytine böyle yapmakla emrolunduk” demiştir. Bu rivayet, sahabe arasında ilme ve ehl-i beyte gösterilen karşılıklı saygıyı gösterir; rivayetin senedi hakkında farklı değerlendirmeler vardır.

Talebeleri ve Vefatı

Zeyd’den oğlu Hârice, Ebû Hüreyre, Abdullah b. Ömer, Abdullah b. Abbâs, Süleyman b. Yesâr ve Saîd b. Müseyyeb gibi isimler hadis ve fıkıh aldı. Medine’nin yedi fakihi arasında yer alan kişiler çoğunlukla Zeyd’in ilmini taşımıştır. Zeyd Hicrî 45 veya civarında vefat etti; İbn Abbâs “Bugün ilim böyle gidiyor” diyerek ağladığı rivayet edilir. Rivayet zincirleri için Übey b. Kâ’b yazısı da okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Zeyd b. Sâbit kaç hadis rivayet etmiştir?

Kaynaklarda doksan iki hadis rivayet ettiği belirtilir; bunlardan bir kısmı Buhârî ve Müslim’dedir.

Neden ferâiz ilminin otoritesi sayılır?

Hz. Peygamber’in “Ferâizi en iyi bileniniz Zeyd’dir” şeklinde onu övdüğü rivayet edilir ve halifeler döneminde Medine’de miras ve kazâ işlerinde görev almıştır.

Kur’an’ın toplanmasında rolü nedir?

Hz. Ebû Bekir’in emriyle ayetleri bir araya getirmiş, Hz. Osman döneminde ise mushaf istinsah heyetinin başkanlığını yapmıştır.

En bilinen hadisi hangisidir?

“Allah, benden bir hadis işitip onu ezberleyerek başkasına ulaştıran kimsenin yüzünü ağartsın” hadisi onun rivayetiyle bilinir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 11 Ağustos 2026 · Kaynaklar: Buhârî, Fezâilü'l-Kur'ân; Mevâkît; Büyû'; Müslim, Müsâfirîn; Ebû Dâvûd, İlim; Tirmizî, İlim; Menâkıb; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Zeyd b. Sâbit" md.

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →