Hendek Gazvesi: Nedenleri, Seyri ve Sonuçları

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Savaşın Nedenleri
Selmân'ın Önerisi ve Hendek Kazımı
Kuşatmanın Başlaması

Hendek (Ahzâb) Gazvesi, Hicrî 5. yılın Şevval ayında yaklaşık on bin kişilik müşrik müttefik ordusunun Medine’yi kuşatması ve Müslümanların Selmân-ı Fârisî’nin önerisiyle kazdıkları hendekle şehri savunmasıdır. Kuşatma yaklaşık yirmi beş gün sürmüş, soğuk, fırtına ve müttefikler arasındaki ayrılık sonucu ordular dağılmıştır.

Savaşın Nedenleri

Medine’den sürülen Benî Nadîr’in ileri gelenleri Mekke’ye gidip Kureyş’i yeniden Müslümanlara karşı kışkırttılar; Gatafan, Fezâre, Eşca’ ve Süleym gibi kabilelerle ittifak kuruldu. Bu birliğin “Ahzâb” (gruplar) adıyla anılması Kur’an’a da geçti. Uhud’dan sonra Kureyş’in intikam arzusu ve Medine’nin ticaret yollarını tehdit etmesi bu ittifakı güçlendirdi. Önceki gelişmeler için Uhud Gazvesi yazısı okunabilir; Benî Nadîr’in sürülmesi ise Benî Nadîr Gazvesi yazısında ele alınmıştır.

Selmân’ın Önerisi ve Hendek Kazımı

Hz. Peygamber sahabeyle istişare ederken Selmân-ı Fârisî “Biz Fars’ta bir şehir kuşatıldığında etrafına hendek kazardık” dedi. Plan kabul edildi. Medine’nin açık olan kuzey tarafı boyunca yaklaşık beş bin zira (kaynaklara göre üç buçuk kilometre) uzunluğunda hendek kazıldı. Her on kişiye kırk zira düştü; Muhacir ve Ensâr, Selmân’ın kimin tarafından sayılacağı tartışmasında Hz. Peygamber’in “Selmân bizdendir, ehl-i beytimizdendir” buyruğu geçer (İbn Hişâm; senedi tartışmalıdır). Hz. Peygamber de bizzat çalıştı, karnına taş bağladı, kazma vurdu. Sahabe açlık ve soğuk içinde “Biz Muhammed’e biat ettik, ömrümüz boyunca cihada” şeklinde şiirler okudu. Kazı esnasında Câbir b. Abdullah’ın evinde yemeğin bereketlenmesi mucizesi yaşandı; ayrıntılar Câbir b. Abdullah’ın Rivayetleri yazısındadır.

Kuşatmanın Başlaması

Yaklaşık on bin kişilik ordu Medine’ye ulaştığında, önlerinde hendeği buldu; Araplar için yeni bir savunma yöntemiydi. Bir süre atlarla hendeğin kenarında dolaşıp geçecek yer aradılar. Hz. Peygamber, Sel’ dağını arkasına alarak üç bin kişilik orduyla hendeğin gerisinde konuşlandı. Kadınlar ve çocuklar şehrin kalelerinde korunuyordu. Okçular hendeğe yaklaşmaya çalışan düşmanı oklarla geri püskürtüyordu. Bu sırada Müslümanlar bir süre namaz vakitlerini kaçırdı; Hz. Peygamber kazâ ederek “Bizi orta namazdan alıkoydular” dedi (Buhârî, Megâzî).

Amr b. Abdüved’in Hendeği Geçmesi

Müşrik süvarilerinden Amr b. Abdüved, İkrime ve diğerleriyle hendeğin dar bir yerinden atlarını geçirdi. Amr meydan okudu; Hz. Ali ona karşı çıktı. Amr “Seni öldürmek istemem” demişse de Hz. Ali ısrar etti; Hz. Ali Amr’ı öldürdü, diğerleri kaçtı. Bu olay Müslümanların moralini yükseltti. Nevfel b. Abdullah da hendeğe düşüp öldü; Kureyş cesedini fidyeyle istedi, Hz. Peygamber karşılıksız verdi. Bu davranış, ölüye saygı ilkesinin örneğidir.

Kurayza’nın Ahdi Bozması ve Müslümanların Zor Anları

Huyey b. Ahtab, Kurayza reisi Ka’b b. Esed’i anlaşmayı bozmaya ikna etti. Bu haber Müslümanlar için ağır bir darbe oldu; şehir iki ateş arasında kalma tehlikesi yaşadı. Münafıklar “Muhammed bize Kisra ve Kayser’in hazinelerini vaat ediyordu, bugün ise helaya gitmeye bile güvenemiyoruz” dediler (Ahzâb 33/12). Gerçek müminler ise “Allah ve Resûlü bize bunu vaat etmişti” dedi (33/22). Sa’d b. Muâz ve Sa’d b. Ubâde ile Gatafan’a hurmanın üçte birini verme görüşmesi, onların “Kılıçtan başka bir şey vermeyiz” demesiyle kapatıldı. Bu görüşme Sa’d b. Muâz yazısında da yer alır.

Nuaym b. Mes’ûd ve Hile

Gatafan’dan gizlice Müslüman olan Nuaym b. Mes’ûd, Hz. Peygamber’in izniyle Kurayza ile Kureyş arasına şüphe soktu: Kurayza’ya Kureyş’in onları yalnız bırakabileceğini, Kureyş’e ise Kurayza’nın Müslümanlarla anlaştığını anlattı. Böylece Kurayza ile müttefikler arasında rehine ve güven sorunu çıktı. Hz. Peygamber “Harp hiledir” buyurdu. Aynı gece soğuk bir fırtına çıktı: Çadırlar uçtu, ateşler söndü, kazanlar devrildi. Huzeyfe b. Yemân’ın keşif görevi ve düşman kampındaki karışıklığı bildirmesi (Müslim, Cihâd) Ahzâb 33/9’da “Ey iman edenler, Allah’ın size olan nimetini hatırlayın: Üzerinize ordular geldiğinde rüzgâr ve görmediğiniz ordular gönderdik” ayetiyle anlatılır.

Kuşatmanın Sona Ermesi ve Sonuçları

Kureyş ve müttefikleri yenilgiyi kabul edip dağıldı. Hz. Peygamber “Artık onlar bize saldıramayacak; biz onlara gideceğiz” buyurdu (Buhârî, Megâzî). Hendek, Kureyş’in Medine’ye son büyük saldırısı oldu ve Müslümanlara siyasi üstünlük kazandırdı. Kurayza’nın ihaneti nedeniyle hemen ardından yapılan sefer için Benî Kurayza Gazvesi yazısına, Hendek’in dersleri için Hendek Gazvesi Dersleri yazısına, şehitleri için Hendek Şehitleri ve Kahramanları yazısına bakılabilir.

Tarihsel Önemi

Hendek, savunma stratejisi ve diplomatik dikkat açısından Müslümanların olgunluğunu gösterdi. Savaşın ahlaki boyutu ise Kur’an’da geniş yer buldu (Ahzâb suresi). Bu savaş sonrasında Mekke’nin fethine giden süreç hızlandı. Hudeybiye ve Hayber’in önünü açan bu başarı için Hayber Gazvesi yazısına da göz atılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Hendek Gazvesi ne zaman oldu?

Hicrî 5. yılın Şevval ayında (Mart 627), Medine’nin kuzeyinde kazılan hendek çevresinde yapılmış; kuşatma yaklaşık yirmi beş gün sürmüştür.

Hendeği kim önerdi?

Selmân-ı Fârisî’nin İran’daki savunma geleneğine dayanan önerisi üzerine Hz. Peygamber hendek kazılmasına karar verdi.

Ordular kaç kişiydi?

Müşrik müttefik ordusu yaklaşık on bin kişi, Müslümanlar ise yaklaşık üç bin kişiydi.

Kuşatma nasıl sona erdi?

Soğuk, fırtına, rüzgâr ve müttefikler arasındaki güvensizlik nedeniyle ordular dağıldı; Ahzâb 33/9 bu olayı anlatır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 10 Temmuz 2026 · Kaynaklar: Kur'an-ı Kerîm, Ahzâb 33/9-27; Buhârî, Megâzî; Müslim, Cihâd; İbn Hişâm, es-Sîre; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hendek Gazvesi" md.

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →